نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

تحلیلی بر چگونگی تغییرات کاربری اراضی شهری شهر تبریز با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای بین سالهای 2000-2020

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی مرند، ایران

2 استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران

3 دانشیار گروه معماری و شهرسازی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران

10.22034/rsgi.2024.59659.1059

چکیده

در طول دو دهه گذشته، گسترش شهرتبریز ‏به مناطق اطراف، باعث تخریب منابع و مشکلات زیست‌محیطی از جمله اختلال در تعادل اکولوژیکی، افزایش هزینه‌های خدماتی، ساخت زمین‌های نامناسب، تشدید آلودگی هوا، و عدم توجه به بافت‌های فرسوده موجود و رونده‌ای در حال پیشرفت قبلی، کاهش کیفیت زیست‌محیطی شده‌است. هدف از این مطالعه، تجزیه و تحلیل تغییرات کارابری اراضی شهری تبریز با تصاویر ماهواره ای بود تا چگونگی و شدت این تغییرات و اینکه در کدام جهات و از کدام موارد بیشتر بوده تا راه حلی برای این مشکلات در نظر گرفته شود. در این پژوهش تغییرات کاربری اراضی شهر تبریز در پنج دورۀ (2000، 2005، 2010، 2015 و 2020) با استفاده از داده‏های چندزمانۀ تصاویر ماهواره‏ای لندست در نرم‏افزار ENVI 5.8 بررسی شد و نتایج حاصل در نرم‏افزار Arc GIS 10.2 تحلیل شد و نتایج آن به صورت نقشه تولید شد. نتایج به‏دست آمده، نشان می‏دهد که اراضی ساخته شده طی بازه زمانی 20 مورد مطالعۀ، از 30 درصد در سال 2000 به 53/0 در سال 2020 رسیده که در این 2020 سال حدود 23/ درصد افزایش یافته است. اراضی ساخته نشده هم با تغییرات از 62/ در سال 2000 به 42/0 در سال 2020 رسیده که کاهش و تغییرات چشمپیری را در این 20 سال اخیر طی کرده است و حدود 19/0 کاهش داشته است. کاربری های پوشش گیاهی هم از 11/ درصد در طی بازه زمانی 20 ساله مورد مطاله، به 4 درصد در سال 2020 کاهش پیدا کرده است.

تازه های تحقیق

چشم‌انداز تغییرات کارابری اراشی شهر تبریز، تغییرات گسترده‌ای را بین سال‌های 2000 تا 2020 تجربه کرد، و این گرایش احتمالا تا سال های آینده که ناشی از نرخ رشد سریع جمعیت شهری است، ادامه خواهد یافت. هدف از این مطالعه، تجزیه و تحلیل تغییرات کارابری اراضی شهری تبریز با تصاویر ماهواره ای بود تا چگونگی و شدت این تغییرات و اینکه در کدام جهات و از کدام موارد بیشتر بوده تا راه حلی برای این مشکلات در نظر گرفته شود.  در این پژوهش تغییرات کاربری اراضی شهر تبریز در سه دورۀ (1986، 2006 و 2016) با استفاده از داده‏های چندزمانۀ تصاویر ماهواره‏ای لندست در نرم‏افزار ENVI 5.8 بررسی شد و نتایج حاصل در نرم‏افزار Arc GIS 10.2 تحلیل شد و نتایج آن به صورت نقشه تولید شد. نتایج به‏دست آمده، نشان می‏دهد که اراضی ساخته شده طی بازه زمانی 20 مورد مطاله، از 30 درصد در سال 2000 به 53/0 در سال 2020 رسیده که در این 2020 سال حدود 23/ درصد افزایش یافته است. اراضی ساخته نشده هم با تغییرات از 62/ در سال 2000 به 42/0 در سال 2020 رسیده که کاهش و تغییرات چشمگیری را در این 20 سال اخیر طی کرده است و حدود 19/0 کاهش داشته است در این زمینه هم راستا با نتایج امیرانتخابی و همکاران (1396) است. کاربری های پوشش گیاهی هم از 11/ درصد در طی بازه زمانی 20 ساله مورد مطاله، به 4 درصد در سال 2020 کاهش پیدا کرده است. کم شدن نسبت باغات و فضای سبز در این زمینه، می‏تواند از معضلات مهم تغییرات کاربری اراضی در دورۀ حاضر باشد، که این نتایج با هم­سو با یافته­های شریفی و همکاران(1392)؛ نات[1] و همکاران (2018) و اسپریس[2] و همکاران (2020)، می­باشد. همچنین با بررسی فضای سبز موجود در داخل شهر، مشخص شد که شهر تبریز به صورت جدی از کمبود سرانۀ این کاربری در داخل شهر رنج می‏برد. تغییرات کاربری اراضی در داخل و حاشیۀ شهر به قدری سریع است که برنامه‏ریزان و مقامات شهری از توأم ساختن فرآیند برنامه‏ریزی در این مناطق با توسعۀ دینامیک و پیچیدۀ آن ناتوان‏ هستند و بدین ترتیب، شهر تبریز را با مشکلات بسیاری مواجه می‏سازند. با مطالعۀ مکان قرارگیری شهر تبریز این نتیجه حاصل می‏شود که این شهر اغلب در کنار زمین‏های حاصلخیز کشاورزی و باغات به وجود آمده و در نتیجه با گسترش افقی شهر، این زمین‏ها مورد هجوم سازندگان مجتمع‏های زیستی واقع می‏شوند و در معرض نابودی قرار می‏گیرند. علاوه بر مطالب ذکر شده، عدم درک نحوۀ کار سیستم‏های حاکم بر شهر و شرایط خاص اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بر مشکلات موجود می‏افزاید. برخی از کارشناسان امر، جهت عدم پیشروی در زمین‏های اطراف شهر، شیوۀ انبوه‏سازی و بلندمرتبه‏سازی را یکی از بهترین راه‏های محدود کردن گسترش افقی می‏دانند، در حالی که چنین روشی در شهری همانند تبریز، تبدیل به یکی از معضلات جدی شهر شده است که از آن به عنوان تراکم فروشی یاد می‏شود. گسترش عمودی شهر باید بر اساس ضوابط خاصی صورت گیرد و باعث اشباع شدن و تراکم انفجاری در شهر نگردد. یکی از بهترین راه‏های گسترش شهر، توسعۀ آن در زمین‏های بایر داخل و خارج شهر و زمین‏هایی است­که ارزش کشاورزی پایینی دارند. در نهایت با توجه به نتایج بدست آمده برای رشد و توسعه فیزیکی کلانشهر تبریز مناسبترین جهات توسعه اراضی واقع در شرق و جنوب شرق می باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An analysis of how urban land use changes in Tabriz using satellite images between 2000-2020

نویسندگان [English]

  • Hamid Norashi 1
  • Karim Hosseinzadeh Dalir 2
  • Ali Azar 3

1 Department of geography and urban planning, Marand Branch, Islamic Azad University, Marand, Iran.

2 Professor of Department of Geography and Urban Planning, Marand Branch, Islamic Azad University, Marand, Iran.

3 Associate Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Maragheh Branch, Islamic Azad University, Maragheh, Iran

چکیده [English]

Over the past two decades, the expansion of Shahrebeez to the surrounding areas has caused the destruction of resources and environmental problems, including the disruption of the ecological balance, the increase in service costs, the construction of unsuitable land, the aggravation of air pollution, and the lack of attention to existing worn-out structures and progressing trends. Previously, environmental quality has been reduced. The purpose of this study was to analyze the changes in urban land use of Tabriz with satellite images to determine the nature and intensity of these changes and in which directions and in which cases they are more so that a solution to these problems can be considered. In this research, land use changes in Tabriz city in three periods (2000, 2005, 2010, 2015, 2020) were investigated using multi-temporal data of Landsat satellite images in ENVI 5.8 software, and the results were analyzed in Arc GIS 10.2 software. And its results were produced in the form of a map. The obtained results show that the lands built during the period of 20 cases of Matala, from 30% in 2000 to 0.53 in 2020, which has increased by 23.0% in this 2020 year. Undeveloped land has also reached 0.42 in 2020 from 62.00 in 2000, which has gone through a significant decrease and changes in the last 20 years and has decreased by 0.19. Vegetation uses have decreased from 11.0% during the studied 20-year period to 4% in 2020.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Land use changes"
  • Satellite images"
  • Urban development"
  • "
  • Tabriz city"

در طول دو دهۀ گذشته، گسترش شهر تبریز ‏به مناطق اطراف، باعث تخریب منابع و مشکلات زیست‌محیطی از جمله اختلال در تعادل اکولوژیکی، افزایش هزینه‌های خدماتی، ساخت زمین‌های نامناسب، تشدید آلودگی هوا، و عدم توجه به بافت‌های فرسوده موجود و رونده‌ای در حال پیشرفت قبلی، کاهش کیفیت زیست‌محیطی شده‌است. هدف از این مطالعه، تجزیه و تحلیل تغییرات کارابری اراضی شهری تبریز با تصاویر ماهواره ای بود تا چگونگی و شدت این تغییرات و اینکه در کدام جهات و از کدام موارد بیشتر بوده تا راه­حلی برای این مشکلات در نظر گرفته شود. روش تحقیق توصیفی -تحلیلی می‏باشد. در این تحقیق ابتدا با استفاده از مطالعات کتابخانه‏ای و میدانی اطلاعات مورد نظر جمع‏آوری شده و تقسیم‏بندی چشم‏اندازها به واحدهای پوشش اراضی، نقشۀ پوشش اراضی تولید شده که در بسیاری از مسائل به عنوان نقش مبنا مورد استفاده قرار گرفته است. در ادامه تغییرات کاربری اراضی شهر تبریز در پنج دورۀ (2000، 2005، 2010، 2015 و 2020) با استفاده از داده‏های چندزمانۀ تصاویر ماهواره‏ای لندست درمحیط نرم‏افزار ENVI 5.8 آنالیز و نتایج حاصل نیز در محیط نرم‏افزار Arc GIS 10.2 بررسی شد و نتایج آن به صورت نقشه تولید شد. نتایج به‏دست آمده، نشان می‏دهد که اراضی ساخته شده طی بازه زمانی 20 مورد مطالعۀ، از 30 درصد در سال 2000 به 53/0 در سال2020 رسیده که در این 2020 سال حدود 23/ درصد افزایش یافته است. اراضی ساخته نشده هم با تغییرات از 62/ در سال 2000 به 42/0 در سال 2020 رسیده که کاهش و تغییرات چشمگیری را در این 20 سال اخیر طی کرده است و حدود 19/0 کاهش داشته است. کاربری­های پوشش گیاهی هم از 11/ درصد در طی بازۀ زمانی 20 ساله مورد مطاله، به 4 درصد در سال 2020  کاهش پیدا کرده است.                         

  1. Addae, B.& Oppelt, N. 2019, Land-use/land-cover change analysis and urban growth modelling in the Greater Accra Metropolitan Area (GAMA), Ghana. Urban Sci. 3(26). 38-50.
  2. Aguilar, R.; Cristóbal-Pérez, E.J.; Balvino-Olvera, F.J.; de Jesús Aguilar-Aguilar, M.; Aguirre-Acosta, N.; Ashworth, L.; Sanchez-Montoya, G. 2019, Habitat fragmentation reduces plant progeny quality: A global synthesis. Ecol. Lett, 22, 1163–1173.
  3. Akbari, A., Zanganeh Asadi, M.A., Tagvi Moghadam, A., monitoring land use changes using different methods of statistical training theory in Neyshabur region, Space Geographic Survey, 2016, 6(20), 35-50. (In Persian).
  4. Alberti 2005. The effects of urban patterns on ecosystem function. Int Region Sci Rev 28(2):168-192
  5. AmirEngaghati, Sh., Javan, F., Hosni Moghadam, H., Revealing land use changes and factors affecting them using artificial neural network (case study: Talesh city), application of geographic information system and remote sensing in planning, 2017, 8(3), 1-11. (In Persian)
  6. Andren, H. 1994. Effects of habitat fragmentation on birds and mammals in landscapes with different proportions of suitable habitat: A review. Oikos, 71, 355–366
  7. Batisani, N.; Yarnal, B. (2009), Uncertainty awareness in urban sprawl simulations: Lessons from a small US metropolitan region. Land Use Policy, 26, 178-185.
  8. Gounaridis, D.; Chorianopoulos, I.; Symeonakis, E.; Koukoulas, S. 2019. A Random Forest-Cellular Automata modelling approach to explore future land use/cover change in Attica (Greece), under different socio-economic realities and scales. Sci. Total Environ. 2019, 646, 320–335.
  9. Hegazy, I.R.; 2015. Kaloop, M.R. Monitoring urban growth and land use change detection with GIS and remote sensing techniques in Daqahlia governorate Egypt. Int. J. Sustain. Built Environ. 4, 117–124.
  10. Hu, Y., Batunacun, Zhen, L., & Zhuang, D. 2019. Assessment of Land-Use and Land-Cover Change in Guangxi, China. Scientific Reports, 9(1). https://doi.org/10.1038/s41598-019-38487-w.
  11. Javaheri, S., & Torahi, A. A. 2021. Detection of land use changes using satellite imagery during the period 1984-2019 (Case study of Kamyaran city). Application of Geography information system and remote sensing in planning, 12(1), 41-56. (In Persian)
  12. Jiang, B.; Yao, X. 2010. Geospatial Analysis and Modelling of Urban Structure and Dynamics; Springer Science & Business Media: Berlin/Heidelberg, Germany, 99. 25-42.
  13. Khosh Lahjeh, M., Ranjgar B., Moghimi A., Beheshti Fars S., Maqshoodi Y., Mohammadzadeh A., 2019, Review of the methods and models used in the identification of land use changes based on remote sensing and GIS (with an emphasis on the studies carried out in Iran), Mapping Sciences and Techniques, 9(2), 225-242. (In Persian)
  14. Lark, T.J., Mueller, R.M., Johnson, D.M., Gibbs, H.K., 2017. Measuring land-use and land cover change using the US department of agriculture's cropland data layer: cautions and recommendations. Int. J. Appl. Earth Obs. Geoinf. 62, 224–235. http://dx.doi.org/10.1016/j.jag.2017.06.007.
  15. Mahmoudzadeh, H.; Abedini, A.; Aram, F. 2022. Urban Growth Modeling and Land-Use/Land-Cover Change Analysis in a Metropolitan Area (Case Study: Tabriz). Land, 11, 1-172162. https://doi.org/10.3390/land11122162.
  16. Nath, B., Niu, Z., & Singh, R. 2018. Land Use and Land Cover Changes, and Environment and Risk Evaluation of Dujiangyan City (SW China) Using Remote Sensing and GIS Techniques. Sustainability, https://doi.org/10(12),4631.10.3390/su10124631.
  17. Qian, Y., & Wu, Z. 2019. Study on Urban Expansion Using the Spatial and Temporal Dynamic Changes in the Impervious Surface in Nanjing. Sustainability, 11(3), 1-22, 933. https://doi.org/10.3390/su11030933.
  18. Rahimi, A. 2016. A methodological approach to urban land-use change modeling using infill development pattern a case study in Tabriz, Iran. Ecol Process 5, 1. 1-18, https://doi.org/10.1186/s13717-016-0044-6.
  19. Rezaee R, Qodusi J, Hasani A, Arjmandi R, Vafaeinejad A. 2020. Classification and Assessment of the land use changes using Landsat satellite imagery (Case Study: Qazvin plan’s Aquifer). Geographical space; 20 (72) :185-204. URL: http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/article-1-3728-fa.html (In Persian)
  20. Shafii Sabet, N. & Mohammadi, A., Shakiba, A. R., 2019, In the study of detecting and predicting land use changes using the CA-Markov model, the axis of the Tehran metropolis of Damavand, Geographical Information (Sephehr), 28(111), 175-190. (In Persian).
  21. Sharifi, L., Rasouli, A. A. Hijazi, M. A., Rostam-zadeh, H., 2013, Revealing land use/cover changes with object-oriented processing of satellite images (case study: Tabriz city), Geography and Planning, 17(44), 203-214. (In Persian).
  22. Spruce, J., Bolten, J., Mohammed, I. N., Srinivasan, R., & Lakshmi, V. 2020. Mapping Land Use Land Cover Change in the Lower Mekong Basin From 1997 to 2010. Frontiers in Environmental Science, 8. https://doi.org/10.3389/fenvs.2020.00021.
  23. Tendaupenyu, P., Magadza, C. H. D., & Murwira, A. 2016. Changes in landuse/landcover patterns and human population growth in the Lake Chivero catchment, Zimbabwe. Geocarto International, 32(7), 797–811. https://doi.org/10.1080/10106049.2016.1178815.
  24. Wang, Z., Yang, X., Lu, C., & Yang, F. 2018. A scale self-adapting segmentation approach and knowledge transfer for automatically updating land use/cover change databases using high spatial resolution images. International Journal of Applied Earth Observation and Geoformation, 69, 88–98. https://doi.org/10.1016/j.jag.2018.03.001.
  25. Zeynali Azim, A. 2022, Analysis of place attachment in the city of Tabriz by using the scale of smart cities during the Covid-19 disease. Geographical Urban Planning Research (GUPR), 10(3): 65-80. doi: 10.22059/jurbangeo.2022.342120.1687. (In Persian)
  26. Zeynali Azim, A., Babazadeh Oskouei, S. 2022, Analyzing of Creating a Livable Smart City in the City of Tabriz. Urban Economics and Planning, 3(4): 34-51. doi: 10.22034/uep.2022.365191.1286. (In Persian)
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 3، شماره 7 - شماره پیاپی 6
تیر 1402
صفحه 76-56
  • تاریخ دریافت: 28 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری: 12 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش: 16 آبان 1402