نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

ارزیابی سطح تاب‌آوری محلات شهری با رویکرد ‌عدالت فضایی(مطالعه موردی: بندر امام‌خمینی(ره))

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 1-کارشناسی‌ارشد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحدماهشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ماهشهر، ایران

2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد ماهشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ماهشهر، ایران

10.22034/rsgi.2025.62502.1088

چکیده

امروزه اصلی‌ترین عامل بحران‌های جوامع شهری، ریشه در نابرابری‌های اجتماعی و کمبود عدالت فضایی است. وجود چنین نابرابری ها و نبود یک برنامه منسجم برای نقش بیشتر تاب‌آوری در ساکنان نواحی مختلف یک شهر به تشدید موضوع منجر شده است. نظربه اهمیت‌ موضوع هدف این پژوهش ارزیابی تاب آوری محلات شهری با رویکرد عدالت فضایی در بندرامام ‌خمینی(ره) است. . نوع تحقیق کاربردی و روش تحقیق، پیمایشی- ارزیابی با تاکید بر پرسشنامه می‌باشد. جامعه آماری شامل ساکنان23 محله بندر امام خمینی(ره) بوده که حجم نمونه تعیین شده429 نفر است. به‌ منظور بررسی‌ نرمال‌بودن توزیع ‌داده‌ها از آزمون کلموگروف-‌اسمینروف و برای تاییدحجم نمونه انتخاب شده از شاخص KMO و آزمون بارتلت و برای وزن دهی و رتبه‌بندی متغیرها از تکنیک AHP فازی استفاده شده است. نتایج پژوهش بااستفاده از تکنیک AHP فازی برای شاخص‌های چهارگانه تاب‌آوری نشان می‌دهد، شاخص اقتصادی با وزن 2906/0در اولویت اول و شاخص‌های زیربنایی – کالبدی با وزن2782/0، زیست‌محیطی2245/0 و نهادی – اجتماعی2066/0 به ترتیب در اولویت‌های دوم تا چهارم قرار گرفته‌اند. همچنین محله فازیک مفتح‌شمالی با امتیاز 979/ 0 و محله صباغان(کمپB) با امتیاز 591/0 از نظر سطح تاب‌آوری در بین بیست وسه محله بندر امام خمینی(ره) در رتبه اول و آخر قرار گرفته اند.

تازه های تحقیق

گستردگی مباحث و پدیده‌های شهری از یک سو و نیاز روزافزون شهروندان به مسایل مختلف و همچنین سلایق متنوع آن‌ها از سوی دیگر لزوم توجه به همه ابعاد شهر را ضروری می‌سازد که مدیران و برنامه‌ریزان شهری باید همواره بدان‌ها توجه داشته باشند. این در شرایط معمول و بدون رخداد و بلایای طبیعی و انسانی معقول به نظر می‌رسد، اما زمانی‌که شهرها در معرض سوانح طبیعی همچون زلزله، سیل و... و یا آسیب‌های انسانی همچون آتش‌سوزی، حوادث تروریستی وجنگ و،... قرار می‌گیرند، مدیران شهری علاوه‌بر رفع نیازهای فعلی چالش بزرگتری به نام تامین ایمنی و امنیت شهروندان را پیش روی خود می‌بینند که باید با تدابیر ویژه به این مهم دست یابند. این امر به معنای ارتقای ظرفیت شهر، انعطاف‌پذیری و یا تابآوری شهری می‌باشد که با توجه به رخدادهای امروز شهرها و نیز روندی که برای آینده در پیش خواهد داشت، توجه به بحث تاب‌آور نمودن شهرها امری مهم و حیاتی به شمار می‌رود. انسان امروزی علیرغم پیشرفت‌های شگرف فناوری خود توانایی‌جلوگیری مطلق از وقوع حوادث را ندارد. این امر در مورد تهدیدهای انسانی همچون جنگ و سوانح تروریستی به گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد و در پی مناقشات سیاسی و با هدف تخریب شهرها و کشورهای دیگر صورت گرفته که این امرنیز می‌تواند در صورت نبود برنامه‌های پیشگیرانه خسارات مالی و جانی زیادی در پی داشته باشد که شهرها به دلیل انباشت سرمایه و تراکم بالای جمعیتی و نیز به علت گستردگی‌شان به نسبت سایر سکونتگاه‌های انسانی صدمات بیشتری را شاهد خواهند بود. از سوی دیگر بیان این نکته حائز اهمیت است که به‌دنبال رخدادهای طبیعی و انسانی مطروحه؛ طیف گسترده‌ای از آسیب‌ها مطرح می‌گردد: صرف‌نظر از خسارات اقتصادی وارد بر شهر و در مقیاس کوچکتر بر شهروندان، تلفات انسانی و مشکلات روحی-روانی ناشی از مرگ عزیزان، بی‌خانمانی و ناامنی هریک به تنهایی یک بحران تلقی می‌شوند. آنچه که الزام است مورد توجه قرار گیرد، نحوه برخورد مدیران و برنامه‌ریزان شهری با آن‌ها است. از این رو الزام است تا با تاب‌آور نمودن شهرها از این حوادث جلوگیری شده و یا حداقل میزان آن‌ها را کاهش داد. پیشنهادهایی‌که می‌توان با لحاظ‌شاخص‌های چهارگانه تاب‌آوری انتخابی در پژوهش و انطباق آن‌ها با شرایط بومی و محلی کاربردی و عملیاتی شود در بحث دو شاخص زیربنایی- کالبدی و زیست محیطی عبارتند از: مشخص کردن وضعیت ملکیت حقوقی مساکن ساخته شده و تلاش در جهت رفع معارضین در این مناطق با همکاری سازمان ثبت و اسناد و املاک و شهرداری و اداره راه و شهرسازی شهرستان بندر ماه شهر و استان خوزستان و تسهیل اموربرای تعیین تکلیف آن‌ها (صدور سند در صورتی‌که منع قانونی وجود نداشته باشد (بویژه محلات: 400 واحدی و ولیعصر 1 و 2 (نیزار)، کوی ‌صباغان (کمپ B)، شهید مطهری (بلوکیا)، شهرک مقداد (فرهنگیان) و غیره). توجه و اهمیت به زیباسازی و مبلمان محله‌ای و پاک‌سازی بصری و اصلاح و بازسازی اکثر معابر اصلی و فرعی و ترمیم آسفالت نامرغوب آن‌ها. بویژه محلاتی که از ناکارآمدی بیشتر برخوردارند (مثلاً: محلات نیزار و ...). البته بحث بودجه آن با لحاظ حق‌آلایندگی که طبق ماده ۲۷ قانون مالیات بر ارزش‌افزوده، واحدهای آلاینده کننده را موظف به پرداخت عوارض به شهرداری‌ها کرده است می‌تواند انجام شود. یا برون‌سپاری به سرمایه‌گذار و دادن امتیاز تهاتر زمین و یا تغییرکاربری به سرمایه‌گذاران برای ایجاد انگیزه ورود به موضوع می‌تواند اجرایی شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Evaluating the Level of Resiliency of Urban Neighborhoods Using a Spatial Justice Approach (Case study: Bandar-e Imam Khomeyni)

نویسندگان [English]

  • Mehdi Ghanavati 1
  • Abbas Maroofnezhad 2

1 MSc Geography and Urban Planning Department, Mahshahr Branch, Islamic Azad University, Mahshahr, Iran.

2 Associate Professor, Geography and Urban Planning Department, Mahshahr Branch, Islamic Azad University, Mahshahr, Iran

چکیده [English]

Today, social inequalities and the lack of spatial justice are the main factors behind urban community crises. These inequalities, compounded with a lack of a coherent program for a growing role of resiliency among residents of various urban areas, have aggravated the above-mentioned crises. The goal of this study was then to evaluate the resiliency of urban neighborhoods using the spatial justice approach in Bandar-e Imam Khomeyni. The study fell under applied research and the methodology was survey-evaluative using a questionnaire. The statistical population of the study consisted of the residents of 23 neighborhoods of Bandar-e Imam Khomeyni, with the sample size being 429 people. To investigate the normality of the data, the Kolmogorov-Smirnov Test, to confirm the volume of the selected sample, the KMO index, and Bartlett’s Test, and to weigh and rank the variables, the fuzzy AHP technique was used. Using the fuzzy AHP technique for the following four indicators, findings showed that the economic indicator (weight of 0.2906), the infrastructure-physical indicator (weight of 0.2782), the environmental indicator (0.2245), and the social-institutional indicator (weight of 0.2066) ranked first to fourth, respectively. Also, the Phase One Neighborhood of Northern Mofatteh (score of 0.979) and the Sabbaghan Neighborhood (Camp B; score of 0.591) ranked first to last from the resiliency point of view, among the 23 neighborhoods of Bandar-e Imam Khomeyni.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resiliency
  • urban neighborhoods
  • spatial justice
  • fuzzy AHP technique
  • Bandar-e Imam Khomeyni

امروزه اصلی‌ترین عامل بحران‌های جوامع شهری، ریشه در نابرابری‌های اجتماعی و کمبود عدالت فضایی است.  وجود چنین نابرابری‌ها و نبود یک برنامه منسجم برای نقش بیشتر تاب‌آوری در ساکنان نواحی مختلف یک شهر به تشدید موضوع منجر شده است. نظربه اهمیت‌ موضوع هدف این پژوهش ارزیابی تاب‌آوری محلات شهری با رویکرد عدالت فضایی در بندرامام ‌خمینی(ره) است. . نوع تحقیق کاربردی و روش تحقیق، پیمایشی- ارزیابی با تاکید بر پرسشنامه می‌باشد. جامعه آماری شامل ساکنان23 محله بندر امام خمینی(ره) بوده که حجم نمونه تعیین شده 429 نفر است. به‌ منظور بررسی‌ نرمال‌بودن توزیع ‌داده‌ها از آزمون کلموگروف-‌اسمینروف و برای تاییدحجم نمونه انتخاب شده از شاخص KMO و آزمون بارتلت و برای وزن‌دهی و رتبه‌بندی متغیرها از تکنیک AHP فازی استفاده شده است. نتایج پژوهش بااستفاده از تکنیک AHP فازی برای شاخص‌های چهارگانه تاب‌آوری نشان می‌دهد، شاخص اقتصادی با وزن 2906/0در اولویت اول و شاخص‌های زیربنایی– کالبدی با وزن 2782/0، زیست‌محیطی 2245/0 و نهادی – اجتماعی 2066/0 به ترتیب در اولویت‌های دوم تا چهارم قرار گرفته‌اند. همچنین محله فازیک مفتح‌شمالی با امتیاز 979/0 و محله صباغان (کمپ B) با امتیاز 591/0 از نظر سطح تاب‌آوری در بین بیست وسه محله بندر امام خمینی(ره) در رتبه اول و آخر قرار گرفته‌اند.امروزه اصلی‌ترین عامل بحران‌های جوامع شهری، ریشه در نابرابری‌های اجتماعی و کمبود عدالت فضایی است.  وجود چنین نابرابری‌ها و نبود یک برنامه منسجم برای نقش بیشتر تاب‌آوری در ساکنان نواحی مختلف یک شهر به تشدید موضوع منجر شده است. نظربه اهمیت‌ موضوع هدف این پژوهش ارزیابی تاب‌آوری محلات شهری با رویکرد عدالت فضایی در بندرامام ‌خمینی(ره) است. . نوع تحقیق کاربردی و روش تحقیق، پیمایشی- ارزیابی با تاکید بر پرسشنامه می‌باشد. جامعه آماری شامل ساکنان23 محله بندر امام خمینی(ره) بوده که حجم نمونه تعیین شده 429 نفر است. به‌ منظور بررسی‌ نرمال‌بودن توزیع ‌داده‌ها از آزمون کلموگروف-‌اسمینروف و برای تاییدحجم نمونه انتخاب شده از شاخص KMO و آزمون بارتلت و برای وزن‌دهی و رتبه‌بندی متغیرها از تکنیک AHP فازی استفاده شده است. نتایج پژوهش بااستفاده از تکنیک AHP فازی برای شاخص‌های چهارگانه تاب‌آوری نشان می‌دهد، شاخص اقتصادی با وزن 2906/0در اولویت اول و شاخص‌های زیربنایی– کالبدی با وزن 2782/0، زیست‌محیطی 2245/0 و نهادی – اجتماعی 2066/0 به ترتیب در اولویت‌های دوم تا چهارم قرار گرفته‌اند. همچنین محله فازیک مفتح‌شمالی با امتیاز 979/0 و محله صباغان (کمپ B) با امتیاز 591/0 از نظر سطح تاب‌آوری در بین بیست وسه محله بندر امام خمینی(ره) در رتبه اول و آخر قرار گرفته‌اند.امروزه اصلی‌ترین عامل بحران‌های جوامع شهری، ریشه در نابرابری‌های اجتماعی و کمبود عدالت فضایی است.  وجود چنین نابرابری‌ها و نبود یک برنامه منسجم برای نقش بیشتر تاب‌آوری در ساکنان نواحی مختلف یک شهر به تشدید موضوع منجر شده است. نظربه اهمیت‌ موضوع هدف این پژوهش ارزیابی تاب‌آوری محلات شهری با رویکرد عدالت فضایی در بندرامام ‌خمینی(ره) است. . نوع تحقیق کاربردی و روش تحقیق، پیمایشی- ارزیابی با تاکید بر پرسشنامه می‌باشد. جامعه آماری شامل ساکنان23 محله بندر امام خمینی(ره) بوده که حجم نمونه تعیین شده 429 نفر است. به‌ منظور بررسی‌ نرمال‌بودن توزیع ‌داده‌ها از آزمون کلموگروف-‌اسمینروف و برای تاییدحجم نمونه انتخاب شده از شاخص KMO و آزمون بارتلت و برای وزن‌دهی و رتبه‌بندی متغیرها از تکنیک AHP فازی استفاده شده است. نتایج پژوهش بااستفاده از تکنیک AHP فازی برای شاخص‌های چهارگانه تاب‌آوری نشان می‌دهد، شاخص اقتصادی با وزن 2906/0در اولویت اول و شاخص‌های زیربنایی– کالبدی با وزن 2782/0، زیست‌محیطی 2245/0 و نهادی – اجتماعی 2066/0 به ترتیب در اولویت‌های دوم تا چهارم قرار گرفته‌اند. همچنین محله فازیک مفتح‌شمالی با امتیاز 979/0 و محله صباغان (کمپ B) با امتیاز 591/0 از نظر سطح تاب‌آوری در بین بیست وسه محله بندر امام خمینی(ره) در رتبه اول و آخر قرار گرفته‌اند.

اسکندری نوده. محمد؛ قلیپور، یاسر؛ فلاح حیدی، فاطمه و احمدپور، ایوب (1398). شناسایی ابعاد تابآوری و تأثیر آن بر پایداری شهری رشت. فصلنامه جغرافیا و پایداری محیط. 9(32). 63-77.
بدراق‌نژاد، ایوب و زندسلیمی، میلاد (1401). تحلیل شاخص‌های پایداری فضای شهری در کلانشهر تهران با رویکرد عدالت فضایی. فصلنامه مهندسی جغرافیایی سرزمین. انتشار آنلاین.
پتروشیمی بندر امام (1399). توانمندسازی و اسکان سکونتگاه‌های غیررسمی شهرستان بندر امام. طرح تحقیق. اداره راه و شهرسازی بندر امام. مشاور پروژه: معاونت پژوهشی دانشگاه شهید چمران اهواز.
پوراحمد، احمد و صادقی، علیرضا (1402). ارزیابی مولفه‌های تاب‌آوری محلات شهری در برابر سیلاب (مورد مطالعه: محلات واقع بر مسیر رودخانه‌ها در مناطق 1، 2، 3، 5، 22 شهرداری تهران). فصلنامه مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 4(2)، 23-42.
تابعی، نادر؛ موحد، علی؛ تولایی، سیمین و کمانرودی کجوریی، موسی (1395). بررسی نقش عدالت فضایی در مدیریت شهری (محدودۀ مطالعه: محلات منطقه 6  تهران). فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی. 6(21). 23-36.
جمعه‌پور، محمود؛ لطیفی، غلامرضا و قنبری، سما (1402). تبیین راهبردهای مناسب سازی بافت‌های آسیب‌پذیر محلات شهری با رویکرد تاب‌آوری (مطالعه موردی: محله نازی آباد شهر تهران). فصلنامه توسعه پایدار شهری، 4(12)، 21-48.
حسینایی، مرجان (1394). بررسی و ارزیابی کیفیت زندگی در شهرهای متوسط: مقایسه محلات شهر بیرجند، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، دانشگده علوم انسانی، دانشگاه یزد.
خداپناه، کامران (1401). ارزیابی و سنجش میزان تاب‌آوری روستاهای هدف گردشگری (مطالعه موردی: ناحیه اردبیل)، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(80)، 117-131.
خسروخواه، علی و ملک‌حسینی، عباس (1403). بررسی و تحلیل فضایی میزان تاب‌آوری مناطق شهری (نمونه موردی: شهر بوشهر). فصلنامه آمایش محیط، 66(17)، 97-118.
خوارزمی، امیدعلی؛ غلامی، نجمه و تیموریان ‌قعله‌نو، نرگس (1398). بررسی چالش‌های ارتقاء میزان تاب‌آوری شهری (مطالعه موردی: شهر بجنورد). نهمین کنفرانس ملی و دومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت و برنامه‌ریزی شهری- توسعه پایدار و شهرهای آینده، 28 و 28 آبان، مشهد. 619-636.
شماعی، علی؛ ساسان‌پور، فرزانه و علی‌حسینی، رحمان. (1398). تحلیل فضایی تاب‌آوری شهری در محله‌های بخش مرکزی تبریز. فصلنامه پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری، 7(2). 349-374.
شهرداری بندر امام خمینی(ره)، دفتر فنی و امور نقشه‌ها، 1402.
فنی، زهره و صارمی، فریده (1392). رویکرد توسعه‌ی پایدار محل‌های در کلان شهر تهران (مورد: محله‌ی بهار منطقه 7). فصلنامه جغرافیا و توسعه، 11(30). 35-56.
گلکار، کورش (1397). آفرینش مکان پایدار، تاملاتی در باب نظریه طراحی شهری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران. چاپ سوم. 510 صفحه
مبری، حسین؛ ستارزاده، داریوش؛ ثقفی اصل، آرش و حق لسان، مسعود (1402). تحلیلی بر وضعیت محلات شهر از منظر مؤلفه‌های تاب‌آوری شهری مطالعه موردی: محلات شهر تنکابن. فصلنامه آمایش جغرافیایی فضا، 13(4)، 3-22.
محمدی، چنور؛ نظم‌فر، حسین و اصغری سراسکانرود، صیاد (1403). تحلیل فضایی تاب‌آوری مناطق شهری در برابر زلزله (مطالعه موردی: شهرکرمانشاه). فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(49)، 109-132.
مشکینی، ابوالفضل و حسنعلی‌زاده، میلاد (1400). تحلیل تاب‌آوری شاخص‌های مسکونی در فضاهای شهری با رویکرد عدالت فضایی (نمونه مطالعه: شهرقائم شهر). فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی، 10(38)، 185-203
مفیدی شمیرانی، سیدمجید و مضطرزاده. حامد (1393). تدوین معیارهای ساختار محلات شهری پایدار. فصلنامه باغ نظر. 11(29). 59-70.
موحد، علی؛ آهار، حسن؛ منوچهری میاندوآب، ایوب؛ قیصری، حدیثه و بزرگ‌زاده، عبدالباسط (1401). تحلیل پایداری محلات شهری با تاکید بر عدالت فضایی – اجتماعی (نمونه موردی: شهر مراغه). فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. 22(65). 345-365.
Abunyewah, M., Gajendran, T., and Maund, K. (2018), Profiling Informal Settlements for Disaster Risks, Procedia Engineering, Vol. 212, Pp. 238-245. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2018.01.031
Al-Qawasmi, J. (2019). Exploring indicators coverage practices in measuring urban quality of life. Proc. Institut. Civil Eng. Urban Design Plan. 172 (1), 26–40. DOI:10.1680/jurdp.18.00050
Asian Development Bank. (2022). Building Resilienceof The Urban Poorin Indonesia, 6 ADB Avenue, Mandaluyong City, 1550 Metro Manila, Philippines, www.adb.org, P: 98. http://dx.doi.org/10.22617/TCS210404-2
Beck, A & Stave, K. (2011) understanding urban quality of life and sustainability ,availableat: www.systemdynamics.Org/conference/2011/proceed/index/.htm.
Cuttr. Susan, Lindsey Barnes, Melissa, erry. Christopher Brton, Elijah Envns, Eric Tate, Jennifer Webb, 2008, A place-based model for understanding community resilient to natural distasters, Global ENVIRNMENTAL change 18.p589-606.10.1016/J.GLOENVCHA.2008.07.013
Dajian, k. and Rogers, P. P. 2010, World Expo and Urban Life Quality in Shanghai in Terms of Sustainable Development Chinese Journal of Population, Resources and Environment, Vol. 4, No.1.15-22 DOI:10.1080/10042857.2006.10677445
Higgins, P & Campanera, Josep M(2011). sustainable quality of life in English city location,Journal Cities 28(4), 290 – 299.https://doi.org/10.1016/j.cities.2011.02.005
https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102884
Jones., R. Goodwin‐Hawkins., B. Woods., M. (2020). From Territorial Cohesion to Regional Spatial Justice: The Well‐Being of Future Generations Act in Wales, Internationals Journal of Urban and Regional Research. DOI:10.1111/1468-2427.12909
Liu, L., Luo, Y., Pei, J., Wang, H., Li, J., Li, Y. (2021). Temporal and Spatial Differentiation in Urban Resilience and Its Influencing Factors in Henan Province, Sustainability(MDPI)Journal, 13. Pp1-26. https://doi.org/10.3390/su132212460
Nygren, A. 2018. Inequality and interconnectivity: Urban spaces of justice in Mexico, Geoforum Journal, v89, pp:145-154. DOI:10.1016/j.geoforum.2017.06.015
Seeliger. L and TUROK, I. 2013. Averting a downward spiral: building resilience in informal urban settlements through adaptive governance, International Institute for Environment and Development (IIED), Vol. 26, No. 1, Pp. 184–199.DOI:10.1177/0956247813516240

Uwayezu, E., Timo de Vries, W. (2018). Indicators for Measuring Spatial Justice and Land Tenure Security for Poor and Low Income Urban Dwellers, land(MDPI) journal, 7(3): pp. 21-48. https://doi.org/10.3390/land7030084

Von Wirth, T., Grêt-Regamey, A., and Stauffacher, M. (2015). Mediating Effects between Objective and Subjective Indicators of Urban Quality of Life: Testing Specific Models for Safety and Access. Soc. Indic Res. 122 (1), 189–210. doi:10.1007/s11205-014-0682-y. DOI:10.1007/s11205-014-0682-y
Wang, Bo ; Loo, Becky P.Y. ; Zhen, Feng ; Xi, Guangliang (2020). Urban resilience from the lens of social media data: Responses to urban flooding in Nanjing, China, Cities Journal,-11, Vol.106, p.102884, Article 102884, Kidlington: Elsevier Ltd
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 6، شماره 19
تیر 1405
  • تاریخ دریافت: 02 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری: 28 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش: 21 آذر 1404