نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

پایش زمانی و مکانی پدیده گرد و غبار و منشاء یابی آن با استفاده از پردازش تصاویر ماهواره ای در غرب ایران بین سالهای 2000 تا 2023

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای گروه سنجش ا ز دور و سیستم اطلاعات جفرافیایی دانشگاه تبریز

2 عضو هیات علمی گروه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی دانشگاه تبریز،ایران

10.22034/rsgi.2024.63524.1100

چکیده

گرد و غبار از پدیده های عموماً زیان بار آب و هوایی هستند که همه ساله با ایجاد اختلال در امور اقتصادی و زندگی روزمره، موجب بروز خسارت های مالی و تهدید سلامت جسم و حتى روح افراد جامعه میشوند. این پدیده که در مناطق خشک و نیمه خشک، یکی از مخاطرات محیطى به شمار میرود، متاثر از تغییر شرایط جوی است که در صورت شناخت ساز و کار پیدایش وگسترش آن می توان از آسیب های آن کاست و یا دست کم با آن سازگار شد. منطقه مطالعاتی مورد بررسی شامل استانهای غربی و شمالغربی ایران است. داده های مورد استفاده در این پزوهش به دو دسته دادههاى زمینى وداده هاى دورسنجى تقسیم شده اند. بر این اساس از روش کتابخانه ای استفاده شده است. داده های زمینی ٢٧ ایستگاه سینوپتیک در نیمه غربی کشور و مجموعه تصاویر ماهواره ای استخراج شده است. سیس دادهها را در محیط نرم افزارهای Excel ، ArcGIS و GEE به توصیف وضع موجود اقدام شده است. نتایج به دست آمده نشان می دهد حداکثر مقدار پوشش گرد و غبار در روز اول، دوم ، سوم و چهارم جولای در استان های فارس و بوشهر مشاهده شد ولی کمترین مقدار شاخص در بخش هاى دورتر در محدوده مورد مطالعه شامل استان هاى آذربایجان غربى وشرقى وقم و مرکزى بود. همچنین منشاً اصلی ورود این گرد و غبارها در خارج از مرزهای کشور بوده و از بیابانهای مناطق دوردست نشآت می گیرند.

تازه های تحقیق

گرد و غبار یکی از پدیده های جوى است که آثار و پیامدهاى زیست محیطى نامطلوبى برجاى مى گذارد. به دلیل موقعیت جغرافیایی ایران در کمربند خشک و نیمه خشک جهان و همجواری با بیابانهای عراق و تآثیرپذیری شدید از بیابان های منطقه خاورمیانه، شرایط نامناسبی در زمینه پدیده گرد و غبار ایجاد میکند.

طبق بررسى هاى انجام شده در این تحقیق نتایج زیر استنباط مى شود:

  1. با توجه به نقشه میانیابی تعداد روز غبارآلود در نیمه غربی ایران می توان دید که منطقه غرب ایران از لحاظ فراوانی و قوع پدیده گرد و غبار و چگونگی روند آن دارای نظام همگنی نیست، به طوری که تعداد روزهای گرد و غباری از شمال به سمت جنوب افزایش مییابد و ایستگاه های واقع در بخش شمالی منطقه مورد مطالعه روزهای گرد و غبار کمتری را تجربه کرده اند. ایستگاههای واقع در این منطقه به دلیل دارا بودن پوشش گیاهی مناسب، شرایط توپوگرافی و به لحاظ داشتن عرض جغرافیایی بالاتر از گرد و غبارهای فرامنطقه ای که در بستر سامانه های سینوپتیکى از مناطق بیابانى غرب کشور منتقل میشوند، مصون هستند. حال آنکه هسته بیشینه وقوع پدیده گرد و غبار در ایستگاههای واقع در بخش جنوب غربى منطقه مورد مطالعه که شامل ایستگاههای اهواز، امیدیه، بوشهر و شیراز بوده، قرار داشته است. بنابراین می توان نتیجه گرفت که منشاً اصلی ورود این گرد و غبارها در خارج از مرزهای کشور بوده و از بیابانهای مناطق دوردست نشآت می گیرند. بنابراین منطقه مورد مطالعه به خاطر داشتن ویزکى هاى طبیعى از جمله مرتفع بودن وکوهستانى بودن بیشتر قسمتهای غرب کشور به استثنای بخش کوچکی در محدوده استان هاى خوزستان وایلام، داشتن بارندگی سالانه بیشتر از متوسط کشوری و همچنین پوشش گیاهی جنگلی و مرتعی که در مجموع آن را از مناطق خشک کشور جدا میکند، به عنوان منطقه گرد و غباری به شمار نمیرود.

در نتیجه بیشتر گرد و غبارهای فراگیر و گستردهای که در بخش عظیمى از غرب ایران مشاهده میشود فرامحلی بوده و از نواحی دور و نزدیک دیگر منشاً می گیرد. دوم اینکه قسمتهای مرکزى وجنوبى منطقه مورد مطالعه در این تحقیق در مسیر سیکلون ها و سیستم های آورنده گرد و غبار به کشور قرار دارد.

  1. نتایج حاصل از بررسى روند نشان داد که کارآیى دو روش من-کندال و Sen's Estimator در تحلیل روند تعداد روز غبارآلود سالانه در بیشتر موارد شبیه هم است وکارآبى روش Sen's Estimator در تحلیل مشاهداتى که در آنها تعداد داده هاى صفر (عدم وجود روز غبارآلود) زیاد است بهتر از آزمون من-کندال میباشد. با توجه به ناکافی بودن تعداد سری های دارای روند معنى دار نسبت به سرى هاى فاقد روند، نمى توان روند خاصى را بر تعداد روز غبارالود منطقه مورد مطالعه نسبت داد. نتایج حاصل از بررسى روند ایستکامهاى منطقه مورد مطالعه دو وضعیت روند صعودی و نزولی را مشخص ساخت. از میان ایستگاههای مورد بررسی، بیجار، سقز، سنندج، کنگاور، خرم آباد، شهرکرد، امیدیه و آبادان دارای روند مثبت و صعودی بودند. ایستگاه های بوشهر، قم و قزوین دارای روند منفی و نزولی بودند. در بقیه ایستگاه ها روند معنی دارى مشاهده نشد.
  2. پدیده گرد و غبار در نیمه غربى ایران با استفاده از شاخص NDDI مورد بررسى قرار گرفت. نتایج این مطالعه نشان داد که تصاویر ماهواره اى MODIS پتانسیل لازم را براى پایش تغییرات پدیده گرد و غبار در طول دوره های آماری مختلف دارا می باشد. با توجه به ویؤکی های طیفى طوفان شن وکرد وغبار در طول موج هاى خورشیدى MODIS، انعکاس همراه با طول موج افزایش مى یابد. نتایج بررسى ها نشان مى دهد که میانگین روزانه شاخص NDDI در کل منطقه مورد مطالعه در ٤ روز اول جولای ٢٠٠٨، دارای تغییراتی بوده است که از جمله دلایل این می تواند ورود یک سیستم سینوپتیک مرطوب و ابرآلود دانست که به وضوح مى توان در روز دوم و سوم در بخش هاى مرکزى وشمال غربى منطقه مورد مطالعه مشاهده کرد. نتایج به دست آمده بر روی تصاویر مورد نظر نشان می دهد حداکثر مقدار پوشش غباری در روز اول، دوم ، سوم و چهارم جولای در استان های فارس و بوشهر مشاهده شد ولی کمترین مقدار شاخص در بخش هاى دورتر در محدوده مورد مطالعه شامل استان هاى آذربایجان غربى وشرقى وقم و مرکزى بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Spatial-Temporal monitoring of the dust phenomenon and its origin using Remote Sensing in western Iran between 2000 and 2023

نویسندگان [English]

  • Ali Ibrahim Zaghir 1
  • Khalil Valizadeh_Kamran 2
  • Sadra Karimzadeh 2

1 Department of Remote sensing and GIS , University of Tabriz

2 Department of Remote Sensing and GIS. Faculty of Planning and Environmental Sciences. University of Tabriz

چکیده [English]

Dust is one of the generally harmful weather phenomena that every year disrupts economic affairs and daily life, causing financial damage and threatening the physical and even mental health of people in society. This phenomenon, which is considered one of the environmental hazards in arid and semi-arid regions, is affected by the change of atmospheric conditions, and if the mechanism of its occurrence and spread is known, its damages can be reduced or at least adapted to it. The studied area includes the western and northwestern provinces of Iran. The data used in this study are divided into two categories: ground and RemoteSensing data. Based on this, the library method has been used. The ground data of 27 synoptic stations in the western half of the country and a collection of satellite images have been extracted. The current situation has been described in the environment of Excel, ArcGIS and GEE. The obtained results show that the maximum amount of dust cover was observed on the first, second, third and fourth day of July in Fars and Bushehr provinces, but the lowest index value was observed in the farthest parts of the study area, including the provinces of West and East Azerbaijan, Qom and Makrazi. Also, the main source of these dusts is outside the borders of the country and originates from the deserts of distant regions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • GEE
  • remote sensing
  • spatio-temporal
  • dust
  • western Iran

گرد و غبار از پدیده های عموماً زیان بار آب و هوایی هستند که همه ساله با ایجاد اختلال در امور اقتصادی و زندگی روزمره، موجب بروز خسارت های مالی و تهدید سلامت جسم و حتى روح افراد جامعه میشوند. این پدیده که در مناطق خشک و نیمه خشک، یکی از مخاطرات محیطى به شمار میرود، متاثر از تغییر شرایط جوی است که در صورت شناخت ساز و کار پیدایش وگسترش آن می توان از آسیب های آن کاست و یا دست کم با آن سازگار شد. منطقه مطالعاتی مورد بررسی شامل استانهای غربی و شمالغربی ایران است. داده های مورد استفاده در این پزوهش به دو دسته دادههاى زمینى وداده هاى دورسنجى تقسیم شده اند. بر این اساس از روش کتابخانه ای استفاده شده است. داده های زمینی ٢٧ ایستگاه سینوپتیک در نیمه غربی کشور و مجموعه تصاویر ماهواره ای استخراج شده است. سیس دادهها را در  محیط نرم افزارهای Excel ، ArcGIS و  GEE به توصیف وضع موجود اقدام شده است. نتایج به دست آمده نشان می دهد حداکثر مقدار پوشش گرد و غبار در روز اول، دوم ، سوم و چهارم جولای در استان های فارس و بوشهر مشاهده شد ولی کمترین مقدار شاخص در بخش هاى دورتر در محدوده مورد مطالعه شامل استان هاى آذربایجان غربى وشرقى وقم و مرکزى بود. همچنین منشاً اصلی ورود این گرد و غبارها در خارج از مرزهای کشور بوده و از بیابانهای مناطق دوردست نشآت می گیرند.

Abedzadeh, H. (2005). Synoptic analysis of dust systems in western Iran (Master's thesis, Razi University, Kermanshah).(In persian)
Zolfaqari, H., & Abedzadeh, H. (2005). Synoptic analysis of dust systems in western Iran. Geography and Development, Autumn and Winter 2005, 174-175. (In persian)
Kavehiani, M. R., & Alijani, B. (2001). Fundamentals of climatology. Samt Publications. (In persian)
 
Bozorgnia, I. (1987). Analysis of time series and forecasting. Cultural Deputy of Astan Quds Razavi. (In persian)
Hojjam, S., Khoshkh, Y., & Shamseddin Vandi, R. (2008). Analysis of trends in seasonal and annual precipitation changes at selected stations in central Iran using non-parametric methods. Geographical Research Quarterly, 64, 157-168. (In persian)
Chung, Y.-S., & Yoon, M.-B. (1996). On the occurrence of yellow sand and atmospheric loadings. Atmospheric Environment, 30(13), 2387–2397.
Dayan, U., Heffter, J., Miller, J., & Gutman, G. (1991). Dust intrusion events into the Mediterranean basin. Journal of Applied Meteorology and Climatology, 30(8), 1185–1199.
Doabi, S. A., Afyuni, M., & Karami, M. (2017). Assessment of Kermanshah province atmospheric dust contamination with selected heavy metals using pollution indexes during the summer 2013.
Hagen, L. J., & Woodruff, N. P. (1973). Air pollution from duststorms in the Great Plains. Atmospheric Environment (1967), 7(3), 323–332.
Jish Prakash, P., Stenchikov, G., Kalenderski, S., Osipov, S., & Bangalath, H. (2015). The impact of dust storms on the Arabian Peninsula and the Red Sea. Atmospheric Chemistry and Physics, 15(1), 199–222.
Kaskaoutis, D. G., Francis, D., Rashki, A., Chaboureau, J.-P., & Dumka, U. C. (2019). Atmospheric dynamics from synoptic to local scale during an intense frontal dust storm over the Sistan Basin in winter 2019. Geosciences, 9(10), 453.
Kosmopoulos, P. G., Kazadzis, S., Taylor, M., Athanasopoulou, E., Speyer, O., Raptis, P. I., Marinou, E., Proestakis, E., Solomos, S., & Gerasopoulos, E. (2017). Dust impact on surface solar irradiance assessed with model simulations, satellite observations and ground-based measurements. Atmospheric Measurement Techniques, 10(7), 2435–2453.
Kumar, S., Kumar, S., Kaskaoutis, D. G., Singh, R. P., Singh, R. K., Mishra, A. K., Srivastava, M. K., & Singh, A. K. (2015). Meteorological, atmospheric and climatic perturbations during major dust storms over Indo-Gangetic Basin. Aeolian Research, 17, 15–31.
Maleki, H., Sorooshian, A., Goudarzi, G., Nikfal, A., & Baneshi, M. M. (2016). Temporal profile of PM10 and associated health effects in one of the most polluted cities of the world (Ahvaz, Iran) between 2009 and 2014. Aeolian Research, 22, 135–140.
Mei, D., Xiushan, L., Lin, S., & Ping, W. (2008). A dust-storm process dynamic monitoring with multi-temporal MODIS data. The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences, 37, 965–970.
Middleton, N. Rangeland management and climate hazards in drylands: Dust storms, desertification and the overgrazing debate.Nat. Hazards 2018, 92, 57–70.
Middleton, N. J., & Chaudhary, Q. Z. (1988). Severe dust storm at Karachi, 31 May 1986. Weather, 43(8), 298–301.
Morales, C. (1979). Sahara dust. SCOPE 14, Scientific Committee on Problems of the Environment. Wiley & Sons, Chichester.
Naimabadi, A., Ghadiri, A., Idani, E., Babaei, A. A., Alavi, N., Shirmardi, M., Khodadadi, A., Marzouni, M. B., Ankali, K. A., & Rouhizadeh, A. (2016). Chemical composition of PM10 and its in vitro toxicological impacts on lung cells during the Middle Eastern Dust (MED) storms in Ahvaz, Iran. Environmental Pollution, 211, 316–324.
Partal, T., & Kahya, E. (2006). Trend analysis in Turkish precipitation data. Hydrological Processes: An International Journal, 20(9), 2011–2026.
Qu, J. J., Hao, X., Kafatos, M., & Wang, L. (2006). Asian dust storm monitoring combining Terra and Aqua MODIS SRB measurements. IEEE Geoscience and Remote Sensing Letters, 3(4), 484–486.
Salmabadi, H., Khalidy, R., & Saeedi, M. (2020). Transport routes and potential source regions of the Middle Eastern dust over Ahvaz during 2005–2017. Atmospheric Research, 241, 104947.
Serrano, A., Mateos, V. L., & Garcia, J. A. (1999). Trend analysis of monthly precipitation over the Iberian Peninsula for the period 1921–1995. Physics and Chemistry of the Earth, Part B: Hydrology, Oceans and Atmosphere, 24(1–2), 85–90.
Shao, Y., & Dong, C. H. (2006). A review on East Asian dust storm climate, modelling and monitoring. Global and Planetary Change, 52(1–4), 1–22.
 
Wald, A. E., Kaufman, Y. J., Tanré, D., & Gao, B. (1998). Daytime and nighttime detection of mineral dust over desert using infrared spectral contrast. Journal of Geophysical Research: Atmospheres, 103(D24), 32307–32313.
Zarasvandi, A., Carranza, E. J. M., Moore, F., & Rastmanesh, F. (2011). Spatio-temporal occurrences and mineralogical–geochemical characteristics of airborne dusts in Khuzestan Province (southwestern Iran). Journal of Geochemical Exploration, 111(3), 138–151.
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 4، شماره 12
آبان 1403
صفحه 29-1
  • تاریخ دریافت: 25 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری: 07 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش: 26 مهر 1403