نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• فاطمه احمدلو ¹
• سعیده اسکندری ²

¹ استادیار پژوهش، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

² دانشیار پژوهش، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

چکیده

برای اجرای این پژوهش در استان گلستان، اﺑﺘﺪا شاخص‌های نیازهای اکولوژیکی گونه‌ صنوبر اورامریکن شامل دما، بارندگی، خاک و فیزیوگرافی تعیین شد. سپس، داده‌های اقلیمی بارش و دما از ایستگاه‌های هواشناسی استان جمع‌آوری و لایه اطلاعات اقلیمی، لایه اراضی غیر‌جنگلی، لایه اراضی کشاورزی و باغی، لایه بافت، شوری و اسیدیته خاک، لایه فیزیوگرافی و لایه وضعیت موجود صنوبرکاری‌ها تهیه شد. با استفاده از فرآیند تحلیـل سلسـله مراتبـی (AHP) و دستور weighted overlay و با توجه به وزن هر یک از شاخص‌های اکولوژیک و با توجه به قابلیت زراعت گونه اورامریکن، مناطق با پتانسیل مناسب و نامناسب برای توسعه کشت صنوبر در سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) طبقه‌بندی و اولویت‌بندی شدند.
نتایج: نتایج نشان داد که پتانسیل توسعه صنوبر در استان گلستان به میزان 57/233 هکتار است و به دو صورت آبیاری و دیم به همراه آبیاری تکمیلی طبقه‌بندی شده که 53/6 هکتار آن به‌صورت دیم به همراه آبیاری تکمیلی است. نوع آبیاری در شهرستان بندرگز به میزان 53/6 هکتار به‌صورت دیم به همراه آبیاری تکمیلی در فصل تابستان می‌باشد و در سایر شهرستان‌ها پتانسیل کشت صنوبر به‌صورت آبیاری است.
نتیجه‌گیری: این میزان پتانسیل صنوبرکاری استان گلستان، 61/63 درصد بیشتر از سطوح فعلی زراعت چوب استان است. در این استان، درختان صنوبر از غرب استان به‌صورت نواری تا مرکز و تا حدودی به طرف شرق استان مورد کشت قرار گرفته و به طرف شرق استان، از مقدار آن کاسته می‌شود به‌طوری‌که منتهی‌الیه منطقه شرقی استان که کمترین ضنوبرکاری را دارد، به شهرستان گالیکش می‌رسد.

تازه های تحقیق

برای زراعت چوب در مناطق با پتانسیل بالا و مستعد صنوبرکاری، باید شرایط آب‌و‌هوایی و خاک منطقه برای انتخاب و گزینش کلن‌های برتر بررسی شود. نتایج بررسی‌ها و مطالعات سازمان‌های اجرایی و بخش‌های تحقیقاتی کشور نشان می‌دهد سطوح فعلی زراعت چوب استان تنها حدود 3/0 درصد از اراضی مستعد و مناسب برای صنوبرکاری در کشور است و از تمام توان این مناطق برای تولید چوب به کار گرفته نشده است و در صورت برنامه‌ریزی صحیح، مدون و اتخاذ راهکارهای مناسب و علمی می‌توان با استفاده از این توانایی‌ها و قابلیت‌ها سطوح زراعت چوب استان را افزایش داد (میرآخورلو، 1398). استان گلستان با داشتن 62/84 هکتار صنوبرکاری مقام هجدهم را از نظر سطح در کشور به خود اختصاص داده است (میرآخورلو، 1398). میزان 65 درصد مساحت استان را اقلیمی نیمه خشک تشکیل داده که نسبت به پدیده خشکسالی بسیار آسیب‌پذیر می‌باشد (قربانی و همکاران، 1395). براساس نقشه اقلیمی استان، منطقه انتشار صنوبرها در استان در اقلیم مدیترانه‌ای معتدل و اقلیم مرطوب معتدل بوده و اساساً کشاورزان بیشتر در این ناحیه اقلیمی مبادرت به کاشت آن نموده‌اند. گونه اصلی کشت شده در این مناطق گونه صنوبر اورامریکن و پس از آن گونه صنوبر تبریزی می‌باشد. البته اخیراً گونه صنوبر مفید در بعضی نقاط به‌صورت تحقیقاتی وارد شده و مورد کشت قرار گرفته است و نتایج اولیه آن حکایت از شرایط خوب رشدی این گونه دارد.

در مجموع با توجه به شرایط اقلیمی با بارش نسبتاً مناسب و رطوبت نسبی خوب برای گونه صنوبر اورامریکن در بررسی‌های منطقه‌ای به نظر می‌رسد که این گونه شرایط رشدی مناسبی با شرایط اقلیمی استان گلستان دارد. با توجه به وجود گونه پده در فلور مناطق نیمه خشک استان که در بررسی‌های میدانی مشاهده گردیده است، به نظر می‌رسد برای توسعه صنوبرکاری‌ها در این مناطق استان از گونه صنوبر مفید و یا گونه پده می‌توان نسبت به توسعه این مناطق اقدام نمود. از میان گونه‌های صنوبر، هیبرید جدید صنوبر رقم مفید از تلاقی بین دو گونه صنوبر پده و کبوده به‌دلیل عملکرد بالا و مقاومت در برابر گرمای هوا و شوری، از آن در توسعه زراعت چوب به‌ویژه در مناطق لب شور و شور با دوره رشد طولانی استفاده می‌شود (جعفری مفیدآبادی و شهرزاد، 1394). توسعه زراعت چوب در استان گلستان عمدتاً در شهرستان‌های کردکوی، بندر گز، گرگان، آزادشهر و علی‌آباد می‌باشد. استان گلستان به دلیل شرایط متنـوع اقلیمـی، منـابع خـاک متفـاوتی دارد، به‌طوری‌که از قسمت جنوبی استان به سمت شمال، مطابق با کاهش نزولات جوی، منابع خاک نیز ازنظر کیفی کاهش می‌یابد (کاظمی پشت مساری و همکاران، 1391). زمین‌هـای کشـاورزی برخی بخش‌هـای شمالی و شرقی این استان به‌دلیل میزان بارش و پتانسیل منابع آبـی پایین، شوری و دمای بالا جزو مناطق نامناسب برای کشت صنوبر تعیین شدند. در این راستا، شاخص اقلیم و زیرشاخص بارندگی نیز وزن بسیار بالایی در تعیین پتانسیل صنوبرکاری در استان گیلان داشتند که برای توسعه صنوبرکاری، آبیاری تکمیلی در فصل تابستان در مناطقی با بارندگی کم نیاز است (احمدلو و همکاران، 1402).

صنوبرکاری یک فعالیت زراعی است که در آن اقداماتی شامل انتخاب زمین، انتخاب کلن، عملیات کاشت، داشت و برداشت نیازمند دانش کافی برای اجرای موفقیت‌آمیز آن است. برای انتخاب زمین اطلاع از نیازهای رویشگاهی و اقلیمی گونه، بارندگی و میزان آب در دسترس، توپوگرافی، دسترسی به جاده، عبور احتمالی خطوط انتقال آب، نفت، گاز و برق در عرصه، شکل و ابعاد زمین و نوع استفاده در گذشته از زمین مهم است. آنچه که در توسعه صنوبرکاری باید انجام شود، رعایت معیارهای فنی و علمی است.

علاوه‌بر نکات فنی، کوتاه کردن دست واسطه‌ها با تشکیل تعاونی‌های تولیدکنندگان چوب یا صنوبرکاران می‌تواند سوددهی و استمرار صنوبرکاری را تضمین نماید. هرچند در ظاهر به نظر می‌رسد میزان درآمد سالانه صنوبرکاری‌ها تابعی از مقادیر رویش باشد، اما عوامل اساسی دیگری مانند قیمت چوب، عرضه و تقاضا و فعالیت واسطه‌ها نیز در برخی موارد بسیار مهم هستند. بعضی از صنوبرکاران اظهار می‌کنند، صاحبان صنایع از خرید مستقیم چوب از آنها امتناع و چوب را به‌طور غیر‌مستقیم از واسطه‌ها خریداری می‌کنند. این امر علاوه‌بر آنکه قدرت چانه‌زنی صنوبرکاران را کاهش می‌دهد و بخشی از سود و زحمت چند ساله صنوبرکار را به جیب واسطه‌ها سرازیر می‌کند، با ایجاد یک بازار کاملاً انحصاری به صنوبرکاران ضرر می‌زند. به‌این‌ترتیب با کم شدن سوددهی صنوبرکاری، بدون تردید امکان توسعه زراعت چوب در عرصه‌های مردمی به حداقل خواهد رسید. این موضوع همان چشم‌انداز نگران‌کننده صنوبرکاری در آینده است.

افزایش سطح زیر کشت صنوبر زمانی امکان‌پذیر است که نسبت به سایر محصولات متداول قابل کشت از رقابت‌پذیری و سود مناسبی برخوردار باشد. از‌آنجایی‌که فقط شاخص‌های اکولوژیکی برای پتانسیل توسعه صنوبر استفاده شده است، ضرورت دارد در پژوهش‌های آینده مسائل اقتصادی و اجتماعی نیز مورد‌توجه قرار گیرند. در رابطه با برنامه راهبردی زراعت چوب ضروری است، پروژه‌های مکمل زراعت چوب برای استان و کشور تعریف و پژوهش‌های مربوطه تا تبدیل آن به یک بسته ترویجی قابل اجرا برای توسعه تولید چوب در استان‌های شمالی به‌ویژه گلستان و کشور ادامه یابد. از طریق کشت صنوبر در حاشیه مزارع در مناطق غربی و مرکزی و حاشیه رودخانه‌ها و مناطق مستعد شرق استان می‌توان سطح زیرکشت را افزایش داد. بخش‌های شمالی استان از سطح دریای آزاد پایین‌تر قرار دارد و به سمت شرق و جنوب بر میزان ارتفاعات افزوده می‌شود. تشکیل تعاونی تولیدکنندگان صنوبر در راستای توسعه کشت این محصول و حفظ جنگل‌های هیرکانی، ایجاد اتحادیه صنفی صنوبرکاران با همکاری اتاق اصناف و اداره صنعت، معدن و تجارت برای استفاده از کمک‌های فنی و علمی با محوریت کارخانجات و افراد صاحب‌نظر، ایجاد دفتر ترویج زراعت چوب در واحد ترویج و آموزش کشاورزی و تسهیل در واگذاری اراضی ملی و مستعد برای زراعت چوب در قالب ماده 3 به صنوبرکاران و صنایع برای کشت متمرکز و اقتصادی می‌تواند سبب توسعه زراعت چوب و صنوبرکاری در استان گلستان شود. در این راستا پیشنهاد می‌شود که موضوع «چالش‌ها و راهبردهای مدیریتی تولید و برداشت صنوبر و زراعت چوب در استان گلستان» در پژوهش‌های آینده توسط سایر محققین بررسی شود.

کلیدواژه‌ها

• استعداد‌یابی
• اقلیم
• زراعت صنوبر
• شاخص‌های اکولوژیک
• فرآیند تحلیـل سلسـله مراتبـی (AHP)

موضوعات

• سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی

عنوان مقاله [English]

Estimating the area of land suitable for Populus euramericana planting in Golestan province using a geographic information system

نویسندگان [English]

• Fatemeh Ahmadloo ¹
• Saeedeh Eskandari ²

¹ Assistant Prof., Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, I.R. Iran

² Associate Prof., Forest Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research, Education and Extension Organization, Tehran, I.R. Iran

چکیده [English]

In order to implement this project in Golestan province, initially, the ecological indices of Populus euramericana species including temperature, precipitation, soil and physiography were determined. Then, climatic and temperature data were collected from meteorological stations and climatic information layer, non-forest lands layer, agricultural and garden lands layer, texture, salinity and acidity of soil, physiographic, and current status of poplar plantation layer were prepared. By Analytical Hierarchy Process (AHP) and layers weighted overlay methods and intersect command, and then weighting each of these ecological indices, according to the ability of P. euramericana species to cultivate, they were classified and prioritized in the Geographic Information System (GIS) into areas with suitable and unsuitable potential for development of poplar cultivation.
Results: The results showed that poplar development potential in Golestan province is 233.57 ha into two types of irrigation and rainfed with supplementary irrigation that 6.53 ha is rainfed with supplementary irrigation. The type of irrigation in Bandargaz County is 6.53 ha of rainfed land with supplementary irrigation in the summer, and in other counties, the potential for poplar cultivation is irrigation.
Conclusions: This potential for poplar cultivation in Golestan province is 63.61 percent higher than the current levels of wood farming in the province. In this province, poplar trees are cultivated in a strip from the west of the province to the center and to some extent to the east of the province, and their amount decreases towards the east of the province, so that the extreme eastern region of the province which has the least poplar cultivation, reaches Galikesh County.

کلیدواژه‌ها [English]

• Talent finding
• Climate
• Poplar cultivation
• Ecological indices
• Analytical Hierarchy Process (AHP)