نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

ارزیابی توانمندهای تنوع اشکال زمینی جهت حفاظت زمین (مطالعه موردی حوضه نورآباد ممسنی استان فارس، ایران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جغرافیا (سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی)، دانشگاه صنعتی شیراز- مرکز آموزش عالی فیروزآباد، فارس، ایران

2 دانشجوی پسادکتری دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

10.22034/rsgi.2025.66370.1125

چکیده

تنوع زمین یک اصطلاح اساسی برای تعیین اهمیت منابع غیر زنده طبیعت است از این رو گسترش مطالعات مرتبط با ژئودایورسیتی به خصوص در ایران از اهمیت فراوانی برخوردار است. هدف از پژوهش حاضر، بررسی ژئودایورسیتی حوضه آبریز نورآباد ممسنی در غرب استان فارس می باشد که در محدوده جغرافیایی /15 ، o51 تا /46، o 51 طول شرقی و /55، o29 تا /17، o30 عرض شمالی واقع شده است. که دارای عوارض منحصر به فرد مانند آبشار، غار ، لاپیه تنگ، دره های کارستی و طاق طبیعی و.... می باشد. در این پژوهش به منظور ارزیابی پتانسیل‌های ژئودایورستی منطقه از شاخص ژئودایورسیتی سرانو و فلانو GDI ، شاخص های تراکم ناهمواری هر قطعه (PRD)، ضریب همواری سیمپسون(SIEI)، ضریب همواری شانون (SHEI)، ضریب دایورسیتی شانون (SHDI)، ضریب دایورسیتی سیمپسون (SIDI)، تراکم ناهمواری ها، (MSIDI)شاخص اصلاح شده تنوع سیمپسون، (MSIEI ) شاخص اصلاح شده همواری سیمپسون استفاده گردید. نتایج حاصل از شاخص های PRD, GDI،,SHDI ,SHEI ,SIDI SIEI MSIDI MSIEIدر واحد (1) (تنگ بوان ) بالاترین ارزش را به خود اختصاص داده است و به ترتیب برابر است با,12.7 0.031 , 1.56 , 0.76 , 0.87 , 0.84 , 1.50 , 0.93. واحد (3) بخش غربی حوضه در رتبه دوم قرار دارد و واحدهای 2 و 4 در رتبه های سوم و چهارم قرار دارند. مقدار GFI در بخش مرکزی، غربی و شمالی منطقه مورد مطالعه به ترتیب حدود 9.11، 11.04 و 7.5 ارزیابی شد. یعنی با حرکت از جنوب به شمال از تنوع زمین کاسته می شود.

تازه های تحقیق

شاخص GDI با سنجش10 پارامتر تاثیر گذار در حوضه مورد مطالعه توانست نتایج دقیقی را نشان دهد که گویای واقعیت می‌باشد. نتایج حاصل از روش GDI نشان داد که تراکم گسل، تنوع بسیار بالای سازندهای زمین‌شناسی، بارندگی به‌صورت برف و دمای پایین در بخش جنوبی از سایر مناطق سبب گردیده که میزان ضریب ln حدود 7/12 باشد و در بخش‌های مرکزی غربی و شمالی به ترتیب شاخص GDI به حدود 11/9، 04/11، 5/7 رسیده است که هرچه از بخش جنوبی به سمت شمال منطقه پیش می‌رویم از میزان تنوع در شکل ظاهری ناهمواری‌ها کاسته شده است.

نتایج حاصل از شاخص‌های SHDI، PRD، SHEI، SIDI، SIEI، MSIDI و MSIEI نشان داد بیشترین میزان تنوع زمینی مربوط به واحدجنوب شرق (زیرحوضه بوان) است که  به ترتیب برابر است با 031/0، 56/1، 76/0، 87/0، 84/0، 50/1، 93/0 در واحد (2) زیر حوضه (غربی) با کمترین اختلاف میزان در رتبه 2 قرار دارد. و در سایر واحدها میزان شاخص‌های اصلاح شده تنوع و ناهمواری سیمپسون و شانون کاهش می‌یابد.

واحد جنوب شرق به علت نزدیکی به جاده اصلی، در محور استان‌های فارس، بوشهر، خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد قرار گرفته و امکان دسترسی ساکنان شهرهای پر جمعیت این استان‌ها را در فاصله زمانی مناسب فراهم می‌آورد. حوضه آبخیز وسیع و منطقه جنگلی پر باران بالادست این تنگ، موجب فراوانی آب شیرین و گوارای تنگ بوان شده است، به‌طوری که در طول سال (به ویژه در فصل بهار) از روی اغلب دیواره‌های صخره‌ای تنگ، آبشارهای زیبا سرازیر می‌شوند. این منطقه پر آب، از زمان‌های قدیم محل ییلاقی طوایفی از عشایر ممسنی بوده که به باغداری و دامداری می‌پرداخته‌اند. درختان گردوی تنومند باغ‌های این منطقه، عمری طولانی دارند. بعضی از این درختان تا شعاع 10-15 متری از ورود نور آفتاب به زیر درختان جلوگیری می‌کنند. اختلاف درجه حرارت این تنگه با شهر نورآباد در روزهای گرم تابستان، گاه به بیش از ده درجه سانتی‌گراد می‌رسد. از دیگر مزایای این تنگ، راه ارتباطی آسفالته آن است. بنابراین قابلیت کاربری‌های گردشگری را نیز دارد. از آنجایی‌که زمین‌شناسان در طول سال‌های متمادی در پی شناخت بیشتر زمین و دسترسی به اطلاعات و رفع ابهامات آن بوده‌اند، از ژئودایورسیتی غافل بوده و وقت چندانی برای بررسی گوناگونی زمین نداشته‌اند. با این حال می‌توان گفت که با بررسی جهان از منظر گوناگونی زمین شناختی می‌توان درک بهتری از منابع طبیعی زمین رسید. به رغم اهمیت تنوع زمین‌شناختی در ابعاد مختلف، این پدیده متأثر از فعالیت‌های انسانی در معرض تهدید است. بنابراین نیاز به حفاظت از گوناگونی زمین‌شناختی احساس می‌شود و این مهم خود برای توسعه ژئوتوریسم ضروری است. اهداف و شیوه‌های حفاظتی باید عناصر مختلف تنوع زمین‌شناختی را در نظر داشته باشد و متناسب با نوع ژئوسایت برنامه‌ریزی مناسب انجام شود. مدیریت در ژئوتوریسم و فعالیت‌های تفریحی مرتبط و هم‌چنین ژئوپارک‌ها نیز اغلب به نوع گوناگونی زمین‌شناختی بستگی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Evaluation of Geodiversity Capabilities for Ground Protection (Case Study: Nourabad Mamasani Watershed, Fars Province, Iran)

نویسندگان [English]

  • Abouzar Nasiri 1
  • Najmeh Shafiei 2

1 Assistance Professor of GIS & RS, Firouzabad higher education center, Shiraz university of technology, Fars, Iran

2 Postdoctoral student, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran

چکیده [English]

Objective: Geodiversity is a fundamental term for determining the importance of nature's abiotic resources, therefore, the expansion of studies related to geodiversity is of great importance, especially in Iran.With its karstic landforms, Fars Province possesses numerous geomorphodiversity capabilities. Accordingly, the aim of the present study is to investigate the geodiversity of the Noorabad Mamasani watershed in the west of Fars province, which is located in the geographical area of 51o 15/ to 51o 46/ east longitude and 29o 55/ to 30o 17/ north latitude. It has unique features such as waterfalls, caves, narrow gorges, karst valleys and natural arches, etc.
Methods: In order to evaluate geodiversity potentials of the study area, we used geodiversity index (GDI), per-area roughness density (PRD), Simpson’s evenness index (SIEI), Shannon’s evenness index (SHEI), Shannon’s diversity index (SHDI), Simpson’s diversity index (SIDI), roughness density, modified Simpson’s diversity index (MSIDI), and modified Simpson’s evenness index (MSIEI).
Results: Results of GDI, PRD, SHDI, SIEI, SIDI, SHEI, MSIDI, and MSIEI in Unit 1 (i.e., Tang-e-Buan) were found to be maximal (i.e., equal to 12.7, 0.031, 1.56, 0.76, 0.87, 0.84, 1.5, and 0.93, respectively). Unit 3 in the western part of the watershed finished second while Units 2 and 4 were ranked 3rd and 4th, respectively.
Conclusions: The value of GFI in the central, western, and northern parts of the study area was evaluated at about 9.11, 11.04, and 7.5, respectively. That is, as one moves from the south to the north, the geodiversity decreases.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Geodiversity
  • GDI
  • tourism
  • 7 metrics of Fragstsase
  • Nourabad Watershed

تنوع زمین یک اصطلاح اساسی برای تعیین اهمیت منابع غیر زنده طبیعت است از این رو گسترش مطالعات مرتبط با ژئودایورسیتی به خصوص در ایران از اهمیت فراوانی برخوردار است. هدف از پژوهش حاضر، بررسی ژئودایورسیتی حوضه آبریز نورآباد ممسنی در غرب استان فارس می‌باشد که در محدوده جغرافیایی /15، o51 تا /46، o 51 طول شرقی و /55، o29 تا /17، o30 عرض شمالی واقع شده است. که دارای عوارض منحصر به فرد مانند آبشار، غار، لاپیه تنگ، دره‌های کارستی و طاق طبیعی و.... می‌باشد. در این پژوهش به منظور ارزیابی پتانسیل‌های ژئودایورستی منطقه از شاخص ژئودایورسیتی سرانو و فلانو GDI، شاخص‌های تراکم ناهمواری هر قطعه (PRD)، ضریب همواری سیمپسون (SIEI)، ضریب همواری شانون (SHEI)، ضریب دایورسیتی شانون (SHDI)، ضریب دایورسیتی سیمپسون (SIDI)، تراکم ناهمواری‌ها،  (MSIDI)شاخص اصلاح شده تنوع سیمپسون، (MSIEI) شاخص اصلاح شده همواری سیمپسون استفاده گردید. نتایج حاصل از شاخص‌های GDI، PRD، SHEI، SHDI، SIDI، SIEI MSIDI MSIEI در واحد (1) (تنگ بوان) بالاترین ارزش را به خود اختصاص داده است و به ترتیب برابر است با 7/12، 031/0، 56/1، 76/0، 87/0، 84/0، 50/1، 93/0. واحد (3) بخش غربی حوضه در رتبه دوم قرار دارد و واحدهای 2 و 4 در رتبه‌های سوم و چهارم قرار دارند. مقدار GFI در بخش مرکزی، غربی و شمالی منطقه مورد مطالعه به ترتیب حدود 11/9، 04/11 و 5/7 ارزیابی شد. یعنی با حرکت از جنوب به شمال از تنوع زمین کاسته می‌شود.

Brilha, J. (2016). Inventory and Quantitative Assessment of Geosites and Geodiversity Sites: A Review Geoheritage, The European Association for Conservation of the Geological Heritage, pp. 16. https://doi.org/10.1007/s12371-014-0139-3.
Carrión-Mero, P., JDueñas-Tovar, M., Jaya-Montalvo, E., Berrezueta, N., Orellana, J. (2022). Geodiversity assessment to regional scale: Ecuador as a case study, Environmental Science & Policy, Volume 136, pp. 167-186. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2022.06.009.
Dowling, R. (2011). Geotourism’s global growth. Geoheritage. 3, p.p 1–13.
Fassoulas, C. D., Mouriki, P., Dimitriou-Nikolakis, Iliopoulos, G. (2012). Quantitative Assessment of Geotopes as an Effective Tool for Geoheritage Management, Geoheritage Journal, 4, pp. 177-193 DOI:10.1007/s12371-011-0046-9.
Ghoohrodi, Tali., Manijeh, Khadijah., Ali, Nouri. (2022). Application of geodiversity in environmental management (case study of Karaj dam upstream basin, quantitative geomorphology researches. (in Persian).
Goli Mokhtari, L., Biramali, F. (2017). Calculation and analysis of terrestrial diversity (geodiversity) (case study: Eshtehard city), Natural Geography Research, pp.307-322. (in Persian).
Gray, M. (2011). Other nature: geodiversity and geosystem services. Environ. Conserv, 38, pp.271–274.https://doi.org/10.1017/S0376892911000117.
Gray, M. (2018). Geodiversity: The Backbone of Geoheritage and Geoconservation. In: Reynard, E., Brilha, J. (Eds.), Geoheritage. Elsevier, Amsterdam, The Netherlands, pp. 13–25.
Kuleta, M. (2018). Geodiversity research methods in geotourism. Geosci 8. https://doi. org/10.3390/geosciences8060197.
Lopez, ´ S., Sierra, R. (2010). Agricultural change in the Pastaza River basin: a spatially explicit model of native Amazonian cultivation. Appl. Geogr. 30, 355–369. https:// doi.org/10.1016/j.apgeog.2009.10.004
McGarigal, K., Cushman, SA., Neel, MC., Ene, E. (2002). FRAGSTATS: Spatial Pattern Analysis Program for Categorical Maps. Computersoftware program produced by the authors at the University of Massachusetts: Amherst.
Nasiri, A., Shafiei, N., Zandi, R. (2022). Evaluation of Geodiversity Across Noorabad Basin (Fars Province, Iran). Geoheritage 14, 119. https://doi.org/10.1007/s12371-022-0075.
Pereira, D.I., Pereira, P., Brilha, J., Santos, L. (2013). Geodiversity assessment of Parana ´ State (Brazil): an innovative approach. Environ. Manag. 52, 541–552. https://doi. org/10.1007/s00267-013-0100-2.
Salehipour, A. Milani., Sadouq, H., Rafiei, R. (2022). Geodiversity assessment of watersheds overlooking Namak Lake and Sultan Pond, Quantitative Geomorphological Researches, 10th year, number two, 38, pp. 84-105. (in Persian).
Scammacca, O., Bétard, F., Aertgeerts, G. (2022).  Geodiversity Assessment of French Guiana: Challenges and Implications for Sustainable Land Planning. Geoheritage 14, 83. https://doi.org/10.1007/s12371-022-00716-6.
Serrano, E., Ruiz-Flano, P. (2007). Geodiversity: a theoretical and applied concept. Geographica Helvetica 62(3):140-147. DOI:10.5194/gh-62-140-2007
Shafiei, N., Nasiri, A., Nowrozi, S., Shah Pasandi, M. (2023). Investigating the role of geo-diversity in the development of tourism in Firozabad, Journal of Tourism Space, Volume 11, Number 43, pp. 117-130.
Shayan Yeganeh, A.A., Zanganeh Asdi, M. A., Amir Ahmadi, A. (2018). Quantitative Geodiversity Evaluation of the Proposed Geopark of West Khorasan Razavi for the Protection of its Geological Heritage, Space Geographic Survey, Volume: 10, Number: 36, 99-70. (in Persian).
Sistani, M., Nagaresh, H., Fatuhi, S., Ramsht, M., H, Raushit, M. (2019). Investigating the difference of geodiversity and geomorphodiversity in the coastal region of the Oman Sea and the Makran zone from Cape Jask to the Gulf of Gwatar, Geography and Development, No. 63, 52-31. (in Persian).
Sleszy ´ nski, ´ P., Solon, J. (2017). A map of the landscape diversity of Poland. Geogr. Pol. 90, 369–377. https://doi.org/10.7163/GPol.0100.
Warowna, J., Zgłobicki, W., Grzegorz Gajek, Małgorzata, T., Kołodyńska, R., P, Zieliński. (2014). Geomorphpsite asissment in The proposet geopark vistula river gap quaestion Geographec 33(3), pp. 173-180. DOI: https://doi.org/10.2478/quageo-2014-0040.
Zwoliñski, Z. (2010). The routine of landform geodiversity mapdesign for the Polish Carpathian Mts. Landform Analysis 11: pp 77–85.
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 5، شماره 17
بهمن 1404
صفحه 63-50
  • تاریخ دریافت: 23 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری: 21 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش: 21 آذر 1404