نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• لیلا خلیلی ¹
• امید رفیعیان ²

¹ گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

² گروه محیط زیست، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران – مرکز تحقیقات مدیریت توسعه پایدار حوضه آبریز دریاچه ارومیه و

چکیده

هدف مطالعه حاضر تحلیل علم‌سنجی و مصورسازی پژوهشهای انجام شده در خصوص دریاچه ارومیه است که در پایگاه استنادی وب‌آو‌ساینس نمایه شده‌اند. روش پژوهش توصیفی و با رویکرد علم‌سنجی انجام شد. جامعه آماری پژوهش 924 مدرک بازیابی شده در وب‌آو‌ساینس بود. به منظور توصیف داده‌ها، از نرم‌افزار SPSS، شناسایی الگوی هم‌تالیفی از نرم‌افزار ISI.EXE و نرم‌افزار Text Statistic Analyzer و مصورسازی شبکه هم‌تالیفی و رخداد واژگان از نرم‌افزار VOSViewer استفاده شد. بر اساس نتایج آزمون همبستگی اسپیرمن رابطه مثبت و معنی‌داری بین سال و تعداد مقالات و رابطه منفی و معنی‌دار بین سال نشر و تعداد استناد وجود داشت. ضریب همکاری بین نویسندگان 69/0 بود و فقط 78/3 درصد مقالات، بصورت انفرادی نوشته شده بودند؛ همچنین، مقالات با سه، چهار، پنج و دو نویسنده به ترتیب الگوی هم‌تالیفی رایج در مطالعات این حوزه بودند. دانشگاههای تهران، تبریز و ارومیه به ترتیب بیشترین مدارک را در این زمینه داشتند. دانشگاههای تبریز، تهران و ارومیه به ترتیب بیشترین استناد را دریافت کردند. از نظر تعداد مدارک و استناد دریافتی، "بختیار فیضی‌زاده" و "توماس بلاشکه" دو پژوهشگر هسته و پیشرو در این حوزه بودند؛ "وحید نورانی" نیز از نظر تعداد مدارک و "کاوه مدنی" از نظر تعداد استناد دریافتی پژوهشگران هسته بعدی بودند. پژوهشگران کشورهای امریکا، آلمان و ترکیه نیز به ترتیب بیشترین مشارکت را در تالیف مقالات این حوزه داشتند. گرایشهای مطالعاتی جدید این حوزه "تغییرات آب و هوایی"، "سنجش از دور"، "آرتیمیا"،" GIS"، "یادگیری ماشین"، "خشکسالی" و "آبهای زیرزمینی" بودند.

تازه های تحقیق

در بررسی و تحلیل علم‌سنجی مقالات منتشرشده درباره دریاچه ارومیه در نمایه استنادی وب‌آو‌ساینس تعداد 924 مدرک بازیابی شد. مدارک بازیابی شده در محدوده سالهای 1976 تا 2024 یعنی در طول 28 سال منتشر شده‌اند. یافته‌ها حاکی از سیر صعودی مقالات این حوزه طی سالهای مورد بررسی بود. همسو با پژوهش حاضر، مطالعات پیشین (Singh & Arti, 2024; Ravichandran & Vivekanandhan, 2022; Hossain & Batcha, 2022; Lv, et al, 2021; Ho & Goethal, 2020; Yao et al, 2018; Zhang, Yao & Qin, 2016) نیز به سیر صعودی افزایش مقالات منتشر شده اشاره کردند. به نظر می‌رسد که گسترش فناوری، افزایش تعداد پژوهشگران و افزایش همکاری‌های علمی از عوامل اثرگذار در رشد بروندادهای علمی در حوزه‌های مختلف باشد. بعلاوه، در همین راستا، نتایج آزمون همبستگی اسپیرمن در پژوهش حاضر رابطه مثبت و قوی بین سال نشر و تعداد مقالات را نشان داد؛ یعنی با سیر صعودی سال، تعداد مقالات نیز افزایش یافته است. این در حالی است که علی‌رغم رابطه معنی‌دار بین سال نشر و تعداد استناد، اما جهت این رابطه منفی بود؛ یعنی با حرکت به سمت سالهای اخیر، تعداد استناد کمتر می‌شود؛ به عبارتی استناد مقالات جدیدتر کمتر می‌شود. این یافته قابل توجیه است چون با گذشت زمان، بر تعداد استناد دریافتی مقالات افزوده می‌شود. اکثریت مقالات در راستای یک یا چند هدف توسعه پایدار بودند و فقط 63/9 درصد مدارک در راستای این اهداف نبودند. اکثریت 38/52 درصدی مقالات در راستای هدف سیزدهم توسعه پایدار، یعنی اقدام برای اقلیم بود. درصد زیادی از مقالات نیز همسو با هدف ششم توسعه پایدار (آب سالم و تاسیسات بهداشتی) بودند. برخی مقالات نیز در راستای هدف 15 توسعه پایدار (زندگی روی زمین)، هدف 11 توسعه پایدار (شهرها و جوامع پایدار)، هدف دوم توسعه پایدار (به صفر رساندن گرسنگی)، هدف سوم توسعه پایدار (سلامت مطلوب و رفاه) بودند. در واقع می‌توان اینگونه توجیه کرد که با احیای دریاچه ارومیه تعداد زیادی از اهداف توسعه پایدار محقق می‌شود؛ البته باید اشاره کرد که یک مدرک ممکن است همسو با بیش از یک هدف توسعه پایدار باشد. تحلیل علم‌سنجی مقالات مرتبط با اهداف توسعه پایدار بین سالهای 2000 تا 2021 حاکی از سیر صعودی این مقالات بود و کشورهای امریکا، انگلیس و چین بیشترین مقالات را در این زمینه داشتند (Hossain & Batcha, 2022).

تعداد کمی از مقالات یک نویسنده داشتند و اکثریت مقالات با مشارکت دو یا چند نویسنده نوشته شده بودند بعلاوه، الگوی هم‌تالیفی رایج در این مقالات  به ترتیب سه نویسنده، چهار نویسنده، پنج نویسنده  و دو نویسنده بود. بختیار فیضی‌زاده و توماس بلاشکه دو پژوهشگر هسته از نظر تعداد مدارک و تعداد استناد دریافتی بودند. همسو با پژوهش حاضر، مطالعات علم‌سنجی و کتابسنجی پیشین در زمینه بیماری التهاب مغز یا انسفالیت، فقط 74/4 درصد مقالات بصورت انفرادی نوشته شده بودند (Pushpa, 2023)، نیز فقط 92/2 درصد بروندادهای علمی مؤسسات ملی فناوری هند در دوره بیست ساله (1999-2018) تک نویسنده بود (Shettar & Hadagali , 2021)،  حدود 33/12 مقالات منتشرشده در حوزه کتابخانه‌های دیجیتال معنایی به صورت انفرادی نوشته شده بود (Pandey & Sahoo, 2020). همچنین اکثریت 11/99 درصدی مقالات پژوهشگران دانشگاه آنا در هند بیش از یک نویسنده داشتند (Thamaraiselvi et al., 2021). هم‌تالیفی حاکی از همکاری تخصصی‌های مشابه و مختلف برای انجام یک پژوهش و انتشار نتایج آن است؛ بعنوان مثال در پژوهش (Vos et al, 2020) با عنوان (Global burden of 369 diseases and injuries in 204 countries and territories, 1990–2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019) اسامی نویسندگان مقاله حدود 18 صفحه A4 را به خود اختصاص داد؛ پژوهشهای با تعداد زیاد نویسنده در حوزه‌های مختلف، بویژه حوزه علوم مصادیق زیادی دارد. در پژوهش حاضر، علی‌رغم ضریب همکاری بدست آمده، حداکثر نویسندگان یک مقاله 20 نفر بود، که به نظر می‌رسد حاکی از فقدان انجام پژوهشهای کلان با همکاری سازمانها و کشورهای مختلف باشد.

بعلاوه ضریب همکاری نیز که مقدار عددی بین صفر و یک است، وضعیت گرایش پژوهشگران به انجام پژوهش و تالیف مشترک را نشان می‌دهد؛ مقادیر ضریب همکاری نزدیک به یک حاکی از گرایش به هم‌تالیفی بیشتر است. در پژوهش حاضر ضریب همکاری 69/0 بود که از حد متوسط 5/0 بیشتر است و حاکی از گرایش نویسندگان پژوهش حاضر به تالیف مشترک است. در پژوهشهای پیشین نیز ضرایب همکاری بدست آمده تا حدوی به ضریب همکاری پژوهش حاضر نزدیک بود. به عنوان مثال، ضریب همکاری در حوزه اقتصاد زیستی، 73/0 (Ferreira et al, 2022)، در حوزه بیماری التهاب مغز یا انسفالیت حدود 75/0 (Pushpa, 2023)، بین نویسندگان دانشگاه آنا در هند  حدود 67/0 (Thamaraiselvi et al., 2021)، در بروندادهای علمی مؤسسات ملی فناوری هند 63/0 (Shettar & Hadagali, 2021)، در پژوهشهای حوزه کتابخانه‌های دیجیتال معنایی حدود 61/0 (Pandey & Sahoo, 2020)، در تحلیل علم‌سنجی پژوهشهای مرتبط با آلودگی خاک 72/0 (Ravichandran & Vivekanandhan, 2022) بود؛ لذا می‌توان اذعان کرد که تعداد مقالات یک نویسنده‌ای در حال کاهش و مقالات با نویسندگان متعدد در حال افزایش است. به طور کلی، ضریب همکاری و الگوی هم‌تالیفی بنحوی رفتار اطلاعاتی پژوهشگران در حوزه‌های مختلف را نشان می‌دهد.  

از نظر تعداد مدارک، در بین 10 دانشگاه پیشرو، به غیر از دانشگاه فنی استانبول، همگی از دانشگاه‌های داخلی بودند و دانشگاههای تهران، تبریز و ارومیه به ترتیب بیشترین مدارک را در این زمینه داشتند. در بین 10 دانشگاه با بیشترین استناد، علاوه بر شش دانشگاه داخلی (تبریز، تهران، ارومیه، آزاد اسلامی، صنعتی شریف و تربیت مدرس)، چهار دانشگاه خارجی (دانشگاه زالتسبورگ، دانشگاه تکنولوژی مالزی، دانشگاه کالیفرنیا و دانشگاه  استکهلم)  نیز حضور داشتند. فعالیت بیشتر پژوهشگران دانشگاه ارومیه و تبریز می‌تواند به دلیل نزدیکی جغرافیایی و در نتیجه درگیر شدن بیشتر و تجارب زیسته آنان با این بحران باشد. با توجه به موقعیت جغرافیایی مسئله، اکثریت مقالات با مشارکت پژوهشگرانی از ایران تالیف شده‌اند. البته پژوهشگران کشورهای امریکا، آلمان و ترکیه نیز به ترتیب بیشترین مشارکت را در تالیف مقالات این حوزه داشتند. ایران بیشترین استناد را برای مقالات منتشر شده در این حوزه داشت؛ امریکا، آلمان و اتریش به ترتیب بیشترین استناد دریافتی را بعد از ایران داشتند. به نظر می‌رسد دامنه و گستردگی بحران دریاچه ارومیه باعث شده است که پژوهشگران از دانشگاهها و کشورهای مختلف به این مسئله بپردازند.

بر اساس یافته‌های حاصل از بررسی شبکه رخداد واژگان  کلیدواژه­های Lake Urmia و Urmia Lake پربسامدترین عبارات بودند. این دو عبارت در واقع برای بیان یک مفهوم بکار می‌روند و نویسندگان مقالات می‌توانند با انتخاب عبارت مرجح از پراکندگی کلمات جلوگیری نمایند. با توجه به یافته‌ها از حوزه‌های تحقیقاتی مهم و نوظهور حول محور دریاچه ارومیه  می‌توان به تغییر اقلیم، سنجش از دور، آرتمیا، GIS ، یادگیری ماشین، خشکسالی و آبهای زیرزمینی اشاره کرد. بعلاوه با فرض ارتباط عبارت سنجش از دور، GIS و یادگیری ماشین، می‌توان اذعان کرد که این  حوزه تحقیقاتی مورد توجه پژوهشگران بوده است؛ مرور پژوهشهای پژوهشگر برتر، یعنی بختیار فیضی زاده  (از نظر تعداد مدارک و تعداد استناد دریافتی) حاکی از توجه به این موضوع است.

بعلاوه با توجه به یافته‌ها، کاربرد برخی کلمات مترداف، شکل‌های متفاوت املائی و مفرد/جمع علاوه بر مشکلات بازیابی، باعث محدودیت مطالعات علم‌سنجی نیز می‌شود، لذا پیشنهاد می‌گردد که پژوهشگران در انتخاب عبارات عنوان، چکیده و کلیدواژه‌ها از اصطلاح‌نامه‌های معتبر و روزآمد استفاده نمایند. همچنین پژوهشگران علاقمند به مطالعه در این حوزه مطالعاتی، می‌توانند گرایشهای مطالعاتی جدید (تغییرات آب و هوایی، سنجش از دور، GIS، یادگیری ماشین، خشکسالی و آبهای زیرزمینی) را مدنظر قرار دهند؛ بعلاوه پژوهشگران این حوزه می‌توانند با توجه به شبکه رخداد واژگان، موضوعاتی که از نظر آنها مهم هستند ولی به آن موارد پرداخته نشده یا توجه کمی شده است، را شناسایی نمایند و به پژوهش در آن زمینه بپردازند. پژوهش حاضر وضعیت موجود را بررسی کرده است، با افزایش انتشارات در سال‌های آتی علاوه بر شاخصهای مورد بررسی پژوهش حاضر، شاخصهای دیگر این حوزه نظیر مرکزیت شبکه و غیره می‌تواند ارزیابی شود.  

کلیدواژه‌ها

• تحلیل علم‌سنجی
• دریاچه ارومیه
• رخداد واژگان
• شبکه هم‌تالیفی
• ضریب همکاری

موضوعات

• آب و هواشناسی

عنوان مقاله [English]

Analysis and Visualization of the Research Done about Lake Urmia: A Scientometric Review based on Web of Science Data 1976-2024

نویسندگان [English]

• Leila Khalili ¹
• Omid Rafieyan ²

¹ Department of knowledge & Information Science Azarbaijan Shahid Madani University

² Department of Environmental Sciences, Tabriz Branch, Islamic Azad University Tabriz, Iran-Sustainable Development Management Research Center of Urmia lake Basin and Aras River, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

چکیده [English]

The aim of the present study is scientometric analysis and visualization of the researches conducted on Lake Urmia based on Web of Science. The descriptive research method was carried out with a scientometric approach. The statistical population of the research was 924 documents. To describe the data, SPSS software was used, ISI.EXE software and Text Statistic Analyzer software were used to identify the co-authorship pattern, and VOSViewer software was used to illustrate the co-authorship network and vocabulary occurrence. Based on the Spearman test, there was a significant relationship between the year with the number of articles and the number of citations. Collaborative Coefficient (CC) among authors was 0.69 and only 3.78% of the articles were written individually; also, articles with three, four, five and two authors were the common co-authorship pattern in this field. Universities of Tehran, Tabriz and Urmia respectively had the most documents in this field. Tabriz, Tehran and Urmia universities received the most citations respectively. In terms of the number of documents and received citations, “Bakhtiar Feizizadeh” and “Thomas Blaschke” were two core and leading researchers in this field; in terms of the number of articles “Vahid Nourani” and in terms of the number of received citations “Kaveh Madani” were the next core researchers. The researchers of the USA, Germany and Turkey contributed the most in writing articles in this field, respectively. The topics of “climate change”, “remote sensing”, “artemia urmiana”, “GIS”, “machine learning”, “drought” and “underground waters” were new study trends in this field.

کلیدواژه‌ها [English]

• Co-authorship network
• Collaborative Coefficient (CC)
• Lake Urmia
• Scientometric analysis
• Vocabulary occurrence