نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

ارزیابی جهش شهری وجهات مستعد توسعه‌ی شهر با تاکید بر مخاطره زلزله (مطالعه موردی: شهر زنجان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، گروه برنامه ریزی شهری و روستایی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

2 دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

3 استادیار برنامه ریزی شهری، گروه برنامه ریزی شهری و روستایی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

10.22034/rsgi.2024.62028.1080

چکیده

ابتدا با استفاده از تصاویر ماهواه‌ای سری لندست، نقشه‌های کاربری اراضی شهری برای سال‌های 1986 تا 2020 مورد ارزیابی قرار گرفت و نقشه‌های تغییرات کاربری اراضی شهر زنجان بدست آمد. در مرحله بعد با توجه به اهمیت زلزله در شهر زنجان تعداد زلزله‌های رخ داده در محدوده مورد مطالعه تا شعاع 200 کیلوکتری با استفاده از نرم‌افزار GIS مورد بررسی قرار گرفت و در مرحله نهایی با استفاده از دو مدل AHP و FUZZY و استفاده از پارامترهای مهم همچون عمق، قدرت، فاصله از کانون، شیب، ارتفاع و نوع سازه‌های ساختمانی نقشه‌های پهنه‌بندی خطر زلزله در محدوده شهر حاصل شد. نوع تحقیق در این پژوهش کاربردی و به لحاظ روش و ماهیت توصیفی-تحلیلی است. نتایج نهایی نشان می‌دهد که رشد مساحتی شهر زنجان طی سال‌های 1986 تا 2020 روند افزایشی (بیش از دویست درصد) داشته ‌است به‌طوری‌که رشد وسعت مناطق شهری از 17.56 کیلومترمربع به 50.65 کیلومترمربع رسیده ‌است و نتایج حاصل از مطالعه آماری زلزله‌ها نشان می‌دهد که در دوره مورد بررسی در بازه صد سال اخیر در شعاع 200 کیلومتری شهر زنجان، 276 زلزله رخ‌داده است که کمترین آنها 3.4 ریشتر و بیشترین آنها 7.4 ریشتر و میانگین زلزله‌های رخ‌داده 4.5 ریشتر بوده است. همچنین نتایج نشان می‌دهد که رشد و جهش شهر زنجان در بازه مورد بررسی به مناطق با خطر زلزله زیاد پیش رفته است.

تازه های تحقیق

آنچه به عنوان نتایج این پژوهش می­توان بر آن تآکید کرد در موارد زیر قابل ارائه می­باشد.

-با توجه به اطلاعات جمع­آوری شده از داده­های جمعیتی و مساحت شهر زنجان در طی سال­­های 1365 تا 1400 (1986 تا2020) ملاحظه می­گردد که رشد مساحتی شهر زنجان طی سال­های 1986 تا 2020 روند افزایشی داشته ­است به ­طوری­که رشد وسعت مناطق شهری از 17.56 کیلومتر مربع به 50.65 کیلومتر مربع رسیده ­است و از نظر جمعیتی، رشد جمعیت به طور متوسط بیش از 2 درصد بوده و همواره در این سال­ها بر میزان جمعیت شهر زنجان افزوده شده است. در یک نگاه کلی هنگامی­که تحول جمعیتی و گسترش و توسعه­ی شهر زنجان را از سال 1986 تا 2020 بررسی می­کنیم، شاهد آن هستیم که از سال 1986 تا 2005 (1365 تا 1385)، تراکم جمعیت در هر کیلومتر مربع مستمرا کاهش یافته است و در بین سال­های 2010 تا 2015 (1385 تا 1395) این روند تقریبا ثابت بوده و در بین سال­های 2015 تا 2020 (1395 تا 1400) یک جهش نسبی در آن دیده می­شود. گسترش فیزیکی شهر در ابتدا از روند سریع­تری نسبت به رشد جمعیت برخوردار می­شود و تراکم شهری را که در سال 1986 حدودا 12433 نفر در هر کیلومتر مربع (124نفر در هکتار) بوده به 8624 نفر در هر کیلومتر مربع(86 نفر در هکتار) در سال 2005 رسیده است که این روند در طی 10 سال بعد تقریبا ثابت بوده و از سال 1395 رشد معکوس خود را آغاز می­نماید به­گونه­ای که در سال 2020 به حدود 9085 نفر در هر کیلومتر مربع (91 نفر در هر هکتار) می­رسد که نشان­دهنده جلوگیری از رشد بدون ضابطه شهر زنجان در 15 سال اخیر دارد. سیاست­های متراکم­سازی شهرها نیز یکی از دلایل جلوگیری از گسترش افقی شهرها در سال­های اخیر می­باشد.

-با توجه به بررسی­های انجام شده از دو مدل AHP و FUZZY و پارامترهای استفاده شده می­توان گفت که محدوده مورد مطالعه از نظر احتمال وقوع خطر زلزله بر اساس مدل AHP، 1.4درصد در پهنه با خطر کم، 65.2 درصد در پهنه با خطر متوسط و 33.2 درصد از محدوده در پهنه با خطر زیاد و 0.1 درصد از محدوده مورد مطالعه با پهنه خطر بسیار زیاد واقع شده است و بر اساس مدل فازی این نتیجه حاصل شد که 75.6 درصد از مساحت محدوده در پهنه خطر کم و 4.9 درصد از محدوده مورد مطالعه در پهنه با خطر زیاد واقع شده است.

-بر اساس زلزله­های رخ­داده در محدوده مورد مطالعه تا شعاع 200 کیلومتری طی سال­های 1986 تا 2020 از نظر پراکندگی عمق و قدرت ملاحظه گردید که در این محدوده در مجموع 276 زلزله رخ­داده است که کمترین آن از نظر عمق در 1 کیلومتری زمین و بیشترین آن در عمق 77.6 کیلومتری زمین بوده است و همین­طور از نظر قدرت بیشترین قدرت زلزله 7.4 ریشتر و کمترین آن 3.4 ریشتر بوده و میانگین زلزله­های رخ­داده 4.5 ریشتر بوده است. زلزله طارم در تاریخ 31 خرداد سال 1369 با قدرت 7.4 ریشتری بوده که در استان زنجان به وقوع پیوسته که به گفته کارشناسان این زلزله جز 10 زلزله مرگبار جهان در 100 سال گذشته بوده است. بنابراین به لحاظ قدرت زلزله، محدوده مورد بررسی در محدوده ای با قدرت زلزله احتمالی با خطر بالا واقع شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Evaluation of the urban leap of areas prone to city development with an emphasis on earthquake risk (case study: Zanjan city)

نویسندگان [English]

  • Masumeh Hasanlo 1
  • rahman zandi 2
  • Mohammad Salmani moghadam 3

1 Master of Urban Planning, Department of Urban and Rural Planning, Faculty of Geography and Environmental Sciences, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.

2 University of Isfahan, Isfahan, Iran

3 Assistant Professor of Urban Planning, Department of Urban and Rural Planning, Faculty of Geography and Environmental Sciences, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.

چکیده [English]

using Landsat series of monthly images, urban land use maps for the years 1986 to 2020 were evaluated and maps of land use changes in Zanjan city were obtained. In the next step, considering the importance of earthquakes in Zanjan city, the number of earthquakes that occurred in the study area up to a radius of 200 kilometers was investigated using GIS software, and in the final step, using two models, AHP and FUZZY, and using From the important parameters such as depth, strength, distance from the epicenter, slope, height and type of building structures, earthquake risk zoning maps were obtained in the city limits. The type of research in this research is applied and descriptive-analytical in terms of method and nature. The final results show that the area growth of Zanjan city during the years 1986 to 2020 has had an increasing trend (more than two hundred percent), so that the growth of urban areas has reached from 17.56 square kilometers to 50.65 square kilometers, and the results From the statistical study of earthquakes, it shows that in the last hundred years, 276 earthquakes occurred within a radius of 200 km of Zanjan city, the lowest of which was 3.4 on the Richter scale, and the highest of which was 7.4 on the Richter scale, and the average earthquakes The data was 4.5 Richter. Also, the results show that the growth and leap of Zanjan city has progressed to the areas with high earthquake risk in the investigated period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban development
  • AHP
  • earthquake
  • FUZZY
  • Zanjan

Urban growth and development and changes in urban land use are inseparable parts of planning for sustainable development. The current research intends to evaluate the urban growth and leap for Zanjan city from the time dimension and spatial distribution based on the natural earthquake risk. For this purpose, using Landsat series satellite images, urban land use maps for the years 1986 to 2020 were evaluated and maps of land use changes in Zanjan city were obtained. In the next stage, considering the importance of earthquakes in Zanjan city, the number of earthquakes that occurred in the study area up to a radius of 200 kilometers was investigated using GIS software, and in the final stage, using two models, AHP and FUZZY, and using from the important parameters such as depth, strength, distance from the epicenter, slope, height and type of building structures, earthquake risk zoning maps were obtained in the city limits. The type of research in this research is applied and descriptive-analytical in terms of method and nature. The final results show that the area growth of Zanjan city during the years 1986 to 2020 has had an increasing trend (more than two hundred percent), so that the growth of urban areas has reached from 17.56 square kilometers to 50.65 square kilometers. Also, the results The result of the statistical study of earthquakes shows that in the last hundred years, 276 earthquakes occurred within a radius of 200 km of Zanjan city, the lowest of which was 3.4 on the Richter scale, and the highest of which was 7.4 on the Richter scale, and the average earthquakes were The data was 4.5 Richter. Based on the maps produced by AHP and FUZZY models, the studied area is located in a high risk zone in terms of the probability of earthquake occurrence. The most suitable direction for the development of Zanjan city is towards the south and southwest.

Ahdanezhad Roushti, M. (2009). Earthquake Vulnerability Assessment Modeling (Case: Zanjan City), PhD Dissertation in Geography and Urban Planning, University of Tehran. [In Persion]
Ablaghi, A, Sahrai, AH, (2004). Dilapidated textures in urban and rural settlements and earthquake risk, Haft Shahr Urban Development and Architecture Journal, period 1, Number 17, 30-34. [In Persion]
Alikhani koushkak, R., (2008). Crisis management with the approach of the role of transportation in crisis conditions, Jahan Jam Jam publishing house. [In Persion]
Abdi, P,. (2007). "Investigation of seismic activities in Zanjan province, Proceedings of the fifth sustainable urban development planning conference with nuclear planning approach". [In Persion]
Biroudian, N, (2006). Crisis Management, Principles of Safety in Unexpected Events, Mashhad Academic Jihad Publications. [In Persion]
Dutta‚ V. (2012). “War on the Dream‚ How Land use Dynamics and Peri-urban Growth Characteristics of a Sprawling City Devour the Master Plan and Urban Suitability”. A Fuzzy.
Jha, K.‚ Miner‚ W. Geddes‚ S. (2012). “Building Urban Resilience: Principles, Tools, and Practice". The world Bank ‚ pp. 155.
Hall, T. (2006) Urban Geography. Routledge Pub. London. Jose Afonso, M., et al. (2006) Urban hydro geomorphology and geology of the Porto metropolitan area (NW Portugal). IAGE, NO. 92.
Hosseini,M . (2008). Crisis Management. Tehran Publishing Institute.
Habibi, Kiyomarth; Javanmardi, Kumar; (1391). Analysis of the instability of urban tissues and zoning the degree of vulnerability against earthquakes using AHP and GIS. Case example: a part of the central core of Sanandaj city. Armanshahr Architecture and Urbanism Journal. Number 11, Autumn and Winter 1992. [In Persion]
León‚ J., March‚ A. (2014). “Urban Morphology as a Tool for Supporting Tsunami Rapid Resilience: A Case Study of Talcahuano”, Chile‚ Habitat International‚ Volume 43, July 2014, Pages 250–262.
Management and Planning Organization of Zanjan Province. (2012). Management and Planning Organization of Zanjan Province, Demographic Statistics of Zanjan Province, 2012. [In Persion]
Mousavand, j. (2011). "Determining the optimal land use in order to reduce the environmental risk of earthquakes in the study area of the 1st region of Tehran" master's thesis in geography and urban planning, Tehran: Tarbiat Moalem University. [In Persion].
Mallupattu, P.K. and J.R. Sreenivasula Reddy. (2013). Analysis of Land Use/Land Cover Changes Using Remote Sensing Data and GIS at an Urban Area, Tirupati, India. The Scientific World, 2013: 1_7.
Nozarpour, A,. (2008). Editor's Note" Journal of Urban Planning and Management of Municipalities, first year, (5). [In Persion]
Pumain, Denise. (2006) The Urbanization presses, in Demography : analysis and synthesis : a treatise in population studies / Graziella Caselli, Jacques Vallin, and Guillaume Wunsch ; with contributions by Daniel Courgeau, Volume 2, London: Academic Press.
Parvin, G.A, Surjan, A., and Rahman,A., show,R. (2016) UrbanRisk,City:10,10 16/B978-0-12-802169-9,00002-1.
Ruostaei, Shahram; Ahdanjad Roshni, Mohsen; Farrokhi Soumee, Mina. (1898). Investigating the spatial measurement of urban expansion with an emphasis on land use changes using multi-temporal satellite images (a case study of Urmia), Journal of Geography and Planning, 18(50): 189-206. [In Persion]
Sasanpour, F., Mousavand, j. (2010). The effect of man-made factors in intensifying the consequences of natural hazards in metropolitan environments with the use of fuzzy logic and geographic information system, Applied Sciences Geographical Research Quarterly, Volume 13, Number 16, Spring 2019. [In Persion]
Shamai, Ali et al. (2013), measuring harmful factors in a region of Tehran city using GIS, Geography and Planning Journal, year 17, number 43, spring 2013, pp. 122-93.
Taheri, gh,. (2002). Evaluating the physical development model of Ramshiro city and presenting its appropriate model. Master's thesis on urban planning, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchistan. [In Persion]
United Nations Climate Change Conference (COP21). (2015). “Climate Change and Natural Disasters Displace Millions”. Affect Migration Flows. December 10, Paris. available on: http://www.migrationpolicy.org/article.
Yikang Rui (2013), Urban Growth Modeling Based on Land-use Changes and Road Network Expansion, Doctoral Thesis in Geodesy and Geoinformatics with Specialization in Geoinformatics Royal Institute of Technology Stockholm, Sweden, 2013.
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 4، شماره 13
بهمن 1403
صفحه 67-41
  • تاریخ دریافت: 20 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری: 13 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش: 09 دی 1403