نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

پایش مکانی-زمانی پدیده گردوغبار در جنوب غربی ایران با تأکید بر تغییرات آب‌های سطحی منطقه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه پدافند غیرعامل،دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران

2 پژوهشگر جغرافیا، دانشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، تهران، ایران

3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22034/rsgi.2024.62611.1090

چکیده

به‌دلیل نزدیکی به منابع اصلی تولید گردوغبار (بیابان‌های عراق، سوریه و عربستان سعودی) در غرب، ایران همواره با طوفان‌های گردوغبار و مشکلات ناشی از آن مواجه بوده است. بعلاوه، حوضه وسیع دجله و فرات یکی از کانون‌های اصلی گردوغبار در منطقه قلمداد می‌شود و عدم توجه به این مسئله می‌تواند منجر به پیامدهای نامطلوب زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی، به‌ویژه در نواحی خشک استان‌های جنوب غربی شده و اختلال در فعالیت‎های انسانی همچون کشاورزی، حمل‌و‌نقل، صنایع، خدمات اجتماعی و پزشکی در آن را سبب گردد. بنابراین، شناسایی و ارزیابی این پدیده حائز اهمیت اساسی است. بر همین اساس، هدف پژوهش حاضر بررسی الگوهای زمانی و فضایی پراکنش گردوغبار در جنوب غربی ایران و شناسایی ارتباط آن با روند تغییرات آب‌های سطحی در حوضه دجله و فرات می‌باشد. در پژوهش حاضر از مجموعه داده JRC لندست برای پایش تغییرات آب‌های سطحی و از یک رویکرد ترکیبی مبتنی بر تفسیر بصری و ارزیابی عمق نوری آئروسل (AOD) تصاویر MODIS بهره گرفته شده و پردازش‌ها در بستر سامانه گوگل ارث انجین به انجام رسیده است. یافته‌ها نشان داده است که روند وقوع گردوغبار تا حد زیادی منطبق با الگوی زمانی تغییرات آب‌های سطحی منطقه بوده و همبستگی منفی به میزان 412/0 وجود داشته است. بر این اساس، با شروع روند کاهشی آب در سال 2008 که مساحت آن به حدود 8199 کیلومتر مربع تقلیل یافته است، گردوغبار نیز تشدید شده و بیشترین فراوانی سالانه گردوغبار با 2612 مورد مشاهده شده است. بنابراین، نتایج مطالعه نقش تغییرات آبی را در این زمینه برجسته نموده است.

تازه های تحقیق

در طی سالیان اخیر توجه خاصی به مبحث آلودگی هوا معطوف شده است و بخش عمده‌ای از ادبیات این مبحث به طوفان‌های گردوغبار و انتشار ریزگردهای ناشی از آن اختصاص یافته است. در این راستا، مطالعات مختلف حاکی از این بوده است که منطقه غرب آسیا که قلمرو سرزمینی ایران نیز بخشی از آن می‌باشد، در محدوده موسوم به کمربند گردوغبار کره زمین واقع شده است و حوضه دجله و فرات در غرب ایران یکی از کانون‌های اصلی انتشار و انتقال ریزگردها در این محدوده می‌باشد. با توجه به اینکه بخش وسیعی از اراضی دجله و فرات به‌وسیله بیابان‌های خشک و دشت‌های بایر پوشانده شده است و از طرفی به‌دلیل خشک‌سالی‌ها و چالش‌های مدیریت آب که اغلب در بالادست حوضه رخ داده است، شرایط گردوغبار در طی یک دهه اخیر شدت گرفته است و طوفان‌های گردوغبار به سمت مرزهای غربی و جنوب غربی ایران کشانده شده است.

بر همین اساس، در پژوهش حاضر به مطالعه پدیده گردوغبار و ارزیابی روندهای زمانی و فضایی آن در محدوده جنوب غربی ایران پرداخته شده و از قابلیت‌های فناوری سنجش از دور و ابزارهای پردازشی موجود در این زمینه استفاده گردید. با توجه به تنوع فضایی بالای ویژگی‌های گردوغبار همراه با انتشار آن، سنجش از دور می‌تواند یک رویکرد مناسب برای کشف الگوهای گردوغبار و پهنه‌بندی آسیب‌پذیری ناشی از آن باشد و به همین دلیل در سالیان اخیر برای مطالعه مناطق در معرض مخاطره گردوغبار با موفقیت مورد استفاده قرار گرفته است. برمبنای یافته‌ها و دستاوردهای پژوهش باید گفت که سامانه گوگل ارث انجین به‌عنوان یکی از پلتفرم‌های نوین سنجش از دور می‌تواند ابزارهای ارزشمندی را در زمینه پایش تغییرات آب‌های سطحی ارائه دهد. در ارتباط با سری‌های زمانی تغییرات، حجم داده‌ها بسیار زیاد بوده که این امر منجر به افزایش زمان پردازش داده‌ها و بار محاسباتی آن می‌شود و بنابراین، پایش دقیق بدنه‌های آبی منطقه در پژوهش حاضر در بستر این سامانه با سهولت و انعطاف‌پذیری بالایی به انجام رسیده است. از طرفی دیگر، کارایی پروداکت‌های مختلف موجود در این سامانه سبب شده است تا پردازش‌های موردنظر با حداکثر دقت و سرعت و بدون نیاز به پیش‌نیازهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری خاص به انجام برسند. با این وجود، در ارتباط با بررسی‌ها در مطالعه حاضر چنین مشخص شده است که استفاده از تصاویر AOD دارای محدودیت‌هایی نیز می‌باشد. در این راستا، قدرت تفکیک مکانی پایین این تصاویر می‌تواند ارزیابی‌ها را در مناطقی با مقیاس کوچک با چالش همراه سازد. بعلاوه، تأثیرپذیری این پروداکت از پوشش ابر تا حدی کیفیت نقشه‌های حاصله را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد کما اینکه در مطالعه حاضر نیز قسمت‌هایی از منطقه به‌دلیل اثر ابر به شکل نقاط سفید رنگ و یا به‌عبارتی No Data نمایش داده شده است. با این حال، کارایی این پروداکت در مواردی که نیاز جدی به قدرت تفکیک مکانی بالا وجود نداشته باشد، می‌تواند مورد توجه محققان قرار بگیرد. 

مطابق یافته‌های پژوهش، پراکنش گردوغبار در جنوب غربی ایران از روندهای متفاوتی تبعیت نموده و همان‌طور که نتایج پژوهش Ghomeshion و همکاران (2022) نیز به آن پرداخته است، این روند تا حد زیادی ناشی از عوامل محلی و به‌ویژه تغییرات کاربری اراضی بوده است. علاوه بر این، یافته‌ها حاکی از این بوده است که رابطه بین تغییرات بدنه‌های آبی و پدیده گردوغبار در سطح منطقه لزوماً به شکل خطی و مستقیم نیست و چنانچه نتایج آزمون همبستگی نیز مشخص نمود، همبستگی میان آب و گردوغبار در منطقه نسبتاً ضعیف بوده است که نشان‌دهنده این است که وقوع گردوغبار می‌تواند در ارتباط با تغییرات سایر عوامل محیطی نیز تشدید و یا تضعیف شود که این امر یافته‌های پژوهش Boloorani و همکاران (2021) را تأیید می‌نماید. از‌این‌رو، ارزیابی ارتباط سری زمانی تغییرات عوامل محیطی مختلف (آب، پوشش گیاهی، اقلیم و غیره) با روندهای زمانی و فضایی گردوغبار در سطح منطقه می‌تواند جهت‌گیری مطالعات آتی را به خود اختصاص دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Spatio-temporal monitoring of the dust phenomenon in southwestern Iran with an emphasis on the surface water changes

نویسندگان [English]

  • Rasoul Afsari 1
  • Kazem Borhani 2
  • Shahin Jafari 3

1 SUPREME NATIONAL DEFENCE UNIVERSITY, Tehran, Iran

2 PhD in Geography and Urban Planning, Supreme National Defense University. Tehran, Iran.

3 M.Sc. student of Remote Sensing and Geographic Information System, Faculty of Geography; University of Tehran, Tehran, Iran

چکیده [English]

Due to its proximity to major sources of dust (the deserts of Iraq, Syria and Saudi Arabia) in the west, Iran has always faced dust storms and their sequences. Moreover, the Tigris and Euphrates basin (TEB) is considered one of the main centers of dust in the region. Hence, it can lead to adverse environmental, social and economic consequences, especially in the dry areas of southwestern Iran, and cause problems in human activities. Thus, identifying and evaluating different dimensions of this phenomenon is of vital importance. Accordingly, the aim of the current study is to investigate the temporal and spatial patterns of dust distribution in the southwest of Iran and to identify its relationship with the trend of surface water changes in the TEB. In this regard, the JRC Landsat dataset was used to monitor surface water changes and an integrated approach based on visual interpretation and assessment of aerosol optical depth (AOD) of MODIS images was used, and the processing was done on the platform of Google Earth Engine (GEE). The findings have shown that the occurrence of dust was largely correlated with the temporal pattern of surface water, and there was a negative correlation of 0.412. Accordingly, with the beginning of the decreasing trend of water in 2008, which has reduced its area to about 8199 km2, the dust storm has intensified and the highest annual frequency of dust has been observed with 2612 cases. Therefore, the role of water changes has been highlighted in this context.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Dust Storm
  • Remote Sensing
  • MODIS
  • Google Earth Engine
  • Tigris and Euphrates

به‌دلیل نزدیکی به منابع اصلی تولید گردوغبار (بیابان‌های عراق، سوریه و عربستان سعودی) در غرب، ایران همواره با طوفان‌های گردوغبار و مشکلات ناشی از آن مواجه بوده است. بعلاوه، حوضه وسیع دجله و فرات یکی از کانون‌های اصلی گردوغبار در منطقه قلمداد می‌شود و عدم توجه به این مسئله می‌تواند منجر به پیامدهای نامطلوب زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی، به‌ویژه در نواحی خشک استان‌های جنوب غربی شده و اختلال در فعالیت‎های انسانی همچون کشاورزی، حمل‌و‌نقل، صنایع، خدمات اجتماعی و پزشکی در آن را سبب گردد. بنابراین، شناسایی و ارزیابی این پدیده حائز اهمیت اساسی است. بر همین اساس، هدف پژوهش حاضر بررسی الگوهای زمانی و فضایی پراکنش گردوغبار در جنوب غربی ایران و شناسایی ارتباط آن با روند تغییرات آب‌های سطحی در حوضه دجله و فرات می‌باشد. در پژوهش حاضر از مجموعه داده JRC لندست برای پایش تغییرات آب‌های سطحی و از یک رویکرد ترکیبی مبتنی بر تفسیر بصری و ارزیابی عمق نوری آئروسل (AOD) تصاویر MODIS بهره گرفته شده و پردازش‌ها در بستر سامانه گوگل ارث انجین به انجام رسیده است. یافته‌ها نشان داده است که روند وقوع گردوغبار تا حد زیادی منطبق با الگوی زمانی تغییرات آب‌های سطحی منطقه بوده و همبستگی منفی به میزان 412/0 وجود داشته است. بر این اساس، با شروع روند کاهشی آب در سال  2008 که مساحت آن به حدود 8199 کیلومتر مربع تقلیل یافته است، گردوغبار نیز تشدید شده و بیشترین فراوانی سالانه گردوغبار با 2612 مورد مشاهده شده است. بنابراین، نتایج مطالعه نقش تغییرات آبی را در این زمینه برجسته نموده است.   

Abbasi, F. (2021). Crisis of fine dust and its effects on regional security (Case study: Ahvaz city). Geography and Human Relationships, 3(4): 156-174. (In Persian)
Aliabadi, K., Zangeneh, M. A., Roudbari, A. D. (2015). Evaluation and monitoring dust storm by using remote sensing (Case study: west and southwest of Iran). Quarterly Scientific Journal of Rescue & Relief, 17(1): 1-20. (In Persian)
Amarloei, A., Jafari, A. J., Mahabadi, H. M., and Asadollahi, K. (2014). The evaluation of PM10, PM2.5 and PM1 concentration during dust storm events in Ilam city, from Mar 2013 through Feb 2014. Journal of Ilam University of medical sciences, 22: 240-259. (In Persian)
Arami, S. A., Ownegh, M., MohammadianBehbahani, A., Akbari, M., and Zarasvandi, A. (2018). The analysis of dust hazard studies in southwest region of Iran in 22 years (1996-2017). Journal of Spatial Analysis Environmental Hazards. 5(1): 39-66. (In Persian)
Atiz, Ö. F., Alkan, T., & Durduran, S. S. (2023). Google Earth Engine Based Spatio-Temporal Changes of Bafa Lake from 1984 to 2022. International Journal of Environment and Geoinformatics, 10(3), 116-123.
Boloorani, A. D., Papi, R., Soleimani, M., Al-Hemoud, A., Amiri, F., Karami, L., Samany, N. N., Bakhtiari, M., & Mirzaei, S. (2023). Visual interpretation of satellite imagery for hotspot dust sources identification. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 29, 100888.
Boloorani, A. D., Papi, R., Soleimani, M., Karami, L., Amiri, F., & Samany, N. N. (2021). Water bodies changes in Tigris and Euphrates basin has impacted dust storms phenomena. Aeolian Research, 50, 100698.
Boroughani, M., Pourhashemi, S., Hashemi, H., Salehi, M., Amirahmadi, A., Asadi, M. A. Z., & Berndtsson, R. (2020). Application of remote sensing techniques and machine learning algorithms in dust source detection and dust source susceptibility mapping. Ecological Informatics, 56, 101059.
Center for development research and foresight. (2018). Investigating the effects of water regulation programs of neighboring countries in shared border basins on Iran. Foresight group of water, environment and natural resources, 11th edition. (In Persian)
Ensafi, T., Khoshakhlagh, F., Shamsipour, A., Akhavan, R., Safarrad, T., and Amiraslani, F. (2018). Monitoring and Assessing of Dust Occurance Effects on Precipitation Variations in South-West of Iran Using Remote Sensing and GIS. Iranian Journal of Remote Sensing & GIS, 9(2): 79-98. (In Persian)
Farhadi, A. (2021). The Impacts of the Southeast Turkish Anatolian Strategic Plan (GAP) on the Security of the Islamic Republic of Iran. National Security, 10(38): 185-216. (In Persian)
Geravandi, S., Yari, A. R., Jafari, M., Goudarzi, G., Vosoughi, M., Dastoorpoor, M., Vosoughi, M., Farhadi, M., & Mohammadi, M. J. (2018). Effects of dust phenomenon and impacts with emphasis on dust problems and present solutions in Khuzestan (Iran). Archives of Hygiene Sciences, 7(2), 134-138.
Ghomeshion, M., Vali, A. A., Ranjbar Fordoei, A., & Mousavi, S. H. (2022). Investigating the effect of land cover on dust spatial distribution in Southern Khuzestan province. ECOPERSIA, 10(3), 179-189.
Heidarian, P., Azhdari, A., Joudaki, M., Khatooni, J. D., & Firoozjaei, S. F. (2018). Integrating remote sensing, GIS, and sedimentology techniques for identifying dust storm sources: a case study in Khuzestan, Iran. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 46(7), 1113-1124.
Hiatt, M., Snedden, G., Day, J. W., Rohli, R. V., Nyman, J. A., Lane, R., & Sharp, L. A. (2019). Drivers and impacts of water level fluctuations in the Mississippi River delta: Implications for delta restoration. Estuarine, Coastal and Shelf Science, 224, 117-137.
Jafary, P., Zandkarimi, A., & Jannati, M. (2019). Annuall monitoring of Dust strom in Iran and adjacent areas using MODIS images (1396 and 1397 Hijri Shamsi). International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing & Spatial Information Sciences.
Kamal, A., Wu, C., & Lin, Z. (2020). Interannual variations of dust activity in western Iran and their possible mechanisms. Big Earth Data, 4(2), 175-190.
Kazemi, Mohamad., Nafarzadegan, A., Mohammadi, F., Rezaei, Ali. (2021) Identifying Origins of Atmospheric Aerosols using Remote Sensing and Data Mining (Case study: Yazd province). Journal of RS and GIS for Natural Resources, (1): 63-85. (In Persian)
Liu, Y., Wang, G., Hu, Z., Shi, P., Lyu, Y., Zhang, G., Gu, Y., Liu, Y., Hong, C., Guo, L., Hu, X., Yang, Y., Zhang, X., Zheng, H., & Liu, L. (2020). Dust storm susceptibility on different land surface types in arid and semiarid regions of northern China. Atmospheric research, 243, 105031.
Mahdavifard, M., Jafari, S., Valizadeh_Kamran, K., and Karimzadeh, S. (2022). Rapid monitoring of mangrove covers changes using support vector machine algorithm in Google Earth Engine computing platform (Case study: Qeshm mangrove forests). Remote Sensing and GIS Applications in Environmental Sciences, 2(2): 36-23. (In Persian)
Mehrabi, S., Jafari, R., and soltani, S. (2022). Investigating the performance of NDDI index for dust mapping of arid lands (Khuzestan Province). Desert Ecosystem Engineering, 4(8): 1-10. (In Persian)
Moazzam, M. S., Mahdavi, R., Javanmard, S., and Rezaei, M. (2018). The effect of dust on the feedback of some climatic factors from Ilam province. Journal of environmental studies, 44(3): 549-563. (In Persian)
Mohammadi, H. R., Mirzaeipour, T., and Hosseinpour, R. (2013). Spatial analysis of Tigris-Euphrates basin hydropolitics. Geography, 10(35), 229-261. (In Persian)
Namdari, S., Zghair Alnasrawi, A. I., Ghorbanzadeh, O., Sorooshian, A., Kamran, K. V., & Ghamisi, P. (2022). Time series of remote sensing data for interaction analysis of the vegetation coverage and dust activity in the middle east. Remote Sensing, 14(13), 2963.
Ostad-Ali-Askari, K., Rahimi, N., Ashrafi, P., Gholami, H., Ashrafi, A. & Dehghan, S. (2021). Assessment of Dust Event by RS, GIS, MODIS and Statistical Methods Among Satellite Images. American Journal of Engineering and Applied Sciences, 14(2), 198-213.
Papi, R., Attarchi, S., Darvishi Boloorani, A., & Neysani Samany, N. (2022). Characterization of hydrologic sand and dust storm sources in the Middle East. Sustainability, 14(22).
Pekel, J. F., Cottam, A., Gorelick, N., & Belward, A. S. (2016). High-resolution mapping of global surface water and its long-term changes. Nature, 540(7633), 418-422.
Sadrania, H., & Nasri Fakhrdavod, S. (2022). The Impact of water shortage crisis on Iran-Iraq Hydropolitical Relations. Political Organizing of Space, 4(2), 112-125.
Samadyar, H., & Samadyar, R. (2015). Air pollution (dust), national security and passive defense solutions. The 3d national conference on environment, energy and biodefense, Tehran. (In Persian)
Shayesteh, K., and Gharibi, S. (2022). Application of GEE in Dust Actual Sources Detection using Sentinel- 5 and Modis. Journal of Natural Environmental Hazards, 11(34), 1-16. (In Persian)
Solomos, S., Ansmann, A., Mamouri, R. E., Binietoglou, I., Patlakas, P., Marinou, E., & Amiridis, V. (2017). Remote sensing and modelling analysis of the extreme dust storm hitting the Middle East and eastern Mediterranean in September 2015. Atmospheric Chemistry and Physics, 17(6), 4063-4079.
United Nations Environment Programme. (2009). Impacts of Sand and Dust Storms on Oceans. A Scientific Environmental Assessment for Policy Makers. United Nations Environment Programme, Nairobi, Kenya.
Velayatzadeh, M. (2020). Introducing the causes, origins and effects of dust in Iran. Journal of Air Pollution and Health, 5(1), 63-70.
Yue, L., Li, B., Zhu, S., Yuan, Q., & Shen, H. (2023). A fully automatic and high-accuracy surface water mapping framework on Google Earth Engine using Landsat time-series. International Journal of Digital Earth, 16(1), 210-233.
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 4، شماره 12
آبان 1403
صفحه 94-72
  • تاریخ دریافت: 01 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری: 13 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش: 21 آبان 1403