نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

ارزیابی و تعیین کاربری های متناسب با وضعیت مورفولوژیکی رودخانه (مطالعه موردی: رودخانه سیمره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه پیام نور، واحد سنندج

2 دانشگاه تهران

10.22034/rsgi.2024.60584.1063

چکیده

رودخانه‌ها در کنار تاثیرات مثبتی که در مناطق دارند، دارای مخاطراتی نیز هستند که در صورت عدم توجه به آن‌ها می‌توانند خسارات زیادی را به وجود آورند. بر این اساس در این تحقیق به ارزیابی وضعیت هندسی رودخانه مورد مطالعه و تعیین کاربری مناسب مناطق حاشیه رودخانه بر اساس وضعیت مورفولوژی منطقه پرداخته شده است. در این تحقیق به منظور بررسی تغییرات رودخانه از عکس‌های هوایی سال 1360 و تصاویر ماهواره‌ای سال 1397 استفاده شده است. مطابق با اهداف مورد نظر ابتدا با استفاده از نرم‌افزارهای ArcGIS و AutoCAD به بررسی وضعیت مورفولوژیکی رودخانه و سپس با استفاده از مدل تلفیقی منطق فازی و AHP به پهنه بندی نواحی مناسب برای توسعه کاربری‌های سکونتگاهی، کشاورزی و فضای سبز پرداخته شده است. نتایج حاصل از بررسی وضعیت مورفولوژی رودخانه بیانگر این است بازه دوم نسبت به بازه اول پیچان رودی‌تر است و در مجموع رودخانه در طول زمان به سمت پیچان‌رودی شدن تمایل داشته است. همچنین بررسی میزان جابجایی صورت گرفته بیانگر این است که باز اول با 66/32 کیلومتر طول به طور میانگین 3/33 متر جابجایی داشته است و همچنین بازه دوم با 17/27 کیلومتر طول به طور میانگین 2/17 متر جابجایی داشته است. به علاوه، نتایج حاصل از پهنه‌بندی مناطق حاشیه‌ای رودخانه بیانگر تناسب بیش‌تر حاشیه غربی رودخانه جهت کاربری‌های سکونتگاهی، اراضی کشاورزی و فضای سبز است.

تازه های تحقیق

با توجه به نقش و اهمیت رودخانهها، در طی سالهای اخیر مطالعات متعددی در مورد آنها صورت گرفته است. اغلب مطالعات صورت گرفته در مورد مورفولوژی، تغییرات و مخاطرات ناشی از آن بوده است. در این تحقیق نیز به بررسی وضعیت رودخانه سیمره پرداخته شده است. بر خلاف بسیاری از تحقیقات پیشین که صرفا به بررسی یک موضوع از جمله وضعیت هندسی رودخانه پرداخته شده است، در این تحقیق علاوه بر بررسی تغییرات صورت گرفته و وضعیت مورفولوژیکی و هندسی رودخانه، با استفاده از مدل تلفیقی منطق فازی و AHP به پهنهبندی مناطق مستعد جهت کاربریهای سکونتگاهی، اراضی کشاورزی و فضای سبز پرداخته شده است. نتایج حاصل از بررسی وضعیت مورفولوژی رودخانه بیانگر این است بازه دوم نسبت به بازه اول پیچان رودیتر است و در مجموع رودخانه در طول زمان به سمت پیچانرودی شدن تمایل داشته است .در واقع بررسی های هندسی رودخانه بیانگر این است که میانگین زاویه مرکزی در بازه دوم نسبت به بازه اول بیشتر است که بیانگر این است که در بازه دوم توسعه پیچان رودی بیشتر بوده است و این نسبت در سال 1397 بیشتر از 1360 بوده است. همچنین اندازهگیری مقادیر طول موج نیز بیانگر این است که بازه اول دارای طول موجهای بزرگتری است که نشان از افزایش فاصله طول موجها در این بازه و تمایل رودخانه به  مستقیم شدن دارد. از نظر میانگین شعاع دایره نیز بازه اول شعاع بزرگتری نسبت به بازه دوم دارد که بیانگر تمایل بیشتر این بازه به مستقیم شده دارد و این میزان در سال 1397 نسبت به سال 1360 کمتر بوده است .

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Evaluation and determination of land use according to the morphological condition of the river (Case study: Saimareh River)

نویسندگان [English]

  • Kolsum Mohammadian 1
  • Hamid Ganjaeian 2

1 Payam Noor University, Sanandaj branch

2 Tehran Universiti

چکیده [English]

Rivers besides the positive effects of the rivers in the areas, there are also risks that, if not paid attention to them, can cause a lot of damage. Accordingly, in this research, the geometric status of the river studied and the proper use of the marginal areas of the river are determined based on the morphology of the region. In this research, the aerial photographs of 1360 and satellite imagery of 1397 have been used to investigate river changes. In accordance with the objectives, using ARCGIS and Auto Cat software, the first step was to investigate the morphological status of the river and then using the fuzzy logic and AHP combination model to zoning the areas suitable for the development of residential, agricultural and green spaces. The results of the survey of the morphology of the river indicate that the second period is closer to the first period than the Meander River, and the river in general has tended towards the Meander over time. Also, the study of the displacement rate indicates that the first open with 32.66 km long has an average of 33.3 meters, and the second interval with 27.17 km long has an average of 17.2 meters displacement. In addition, the results of zoning of the marginal areas of the river indicate the proportion of the western margin of the river for the use of residential, agricultural lands and green spaces.

کلیدواژه‌ها [English]

  • River
  • Saimareh
  • Morphology
  • Land use

رودخانه ها در کنار تاثیرات مثبتی که در مناطق دارند، دارای مخاطراتی نیز هستند که در صورت عدم توجه به آنها میتوانند خسارات زیادی را به وجود آورند. بر این اساس در این تحقیق به ارزیابی وضعیت هندسی رودخانه سیمره و تعیین کاربری مناسب مناطق حاشیه رودخانه بر اساس وضعیت مورفولوژی منطقه پرداخته شده است. در این تحقیق به منظور بررسی تغییرات رودخانه از عکسهای هوایی سال 1360 و تصاویر ماهوارهای سال 1397 استفاده شده است .مطابق با اهداف مورد نظر ابتدا با استفاده از نرمافزارهای ArcGIS و AutoCAD به بررسی وضعیت مورفولوژیکی رودخانه و سپس با استفاده از مدل تلفیقی منطق فازی و AHP به پهنه بندی نواحی مناسب برای توسعه کاربریهای سکونتگاهی، کشاورزی و فضای سبز پرداخته شده است. نتایج حاصل از بررسی وضعیت مورفولوژی رودخانه بیانگر این است بازه دوم نسبت به بازه اول پیچان رودیتر است و در مجموع رودخانه در طول زمان به سمت پیچانرودی شدن تمایل داشته است. همچنین بررسی میزان جابجایی صورت گرفته بیانگر این است که باز اول با 66/32 کیلومتر طول به طور میانگین 3/33 متر جابجایی داشته است و همچنین بازه دوم با 17/27 کیلومتر طول بهطور میانگین 2/17 متر جابجایی داشته است. به علاوه، نتایج حاصل از پهنهبندی مناطق حاشیهای رودخانه بیانگر تناسب بیشتر حاشیه غربی رودخانه جهت کاربریهای سکونتگاهی، اراضی کشاورزی و فضای سبز است.

  1. Amani, K. (2014), Hydrodynamics of Qeshlaq River with the aim of determining land use development limits in Sanandaj city. Master's thesis, University of Tehran, Faculty of Geography. (In Persian)   
  2. Belletti, B., Bussettini, M., Comiti, F., Rinaldi, M., Gurnell, A., Luca. N., Vezza, P., 2017. Characterising physical habitats and fluvial hydromorphology: A new system for the survey and classification of river geomorphic units. Geomorphology 283, 143–157.
  3. Brenna, A., Surian, N & Mao, L. (2021). Alteration of gravel-bed river morphodynamics in response to multiple anthropogenic disturbances: Insights from the sediment-starved Parma River (northern Italy). Geomorphology, 389.
  4. Bush, j., & Doyon, A. (2023). Planning a just nature-based city: Listening for the voice of an urban river. Environmental Science & Policy, 143, 55-.36
  5. DelTánago, M, G., Martínez-Fernández, V., Aguiar, F.C., Bertoldi, W., Dufour, S., de Jalón, D.G., Garófano-Gómez, V., Mandzukovski, D., Rodríguez-González, P.M., 2021. Journal of Environmental Management 292.
  6. Fathian, F., Merid, S & Saleh, A. (2012). Evaluation of land use changes using remote sensing technology and its relationship with river flow (case study: eastern sub-basins of Urmia Lake). Water and soil magazine, 27(3), 642-655. (In Persian)   
  7. Kozehgarkaleji, L., Rahmati, N & Esmaeilzadeh Koaki, A. (2023). Spatial analysis of vulnerability of land uses against floods (case study: Raz city, North Khorasan province). Sustainable development of the geographical environment, 4 (6), 157-144. (In Persian)
  8. Kumar, A.U & Jayakumar, K.V. (2020). Hydrological alterations due to anthropogenic activities in Krishna River Basin, India. Ecological Indicators, 108.
  9. Maqsoodi, M., Nayeri, H & Amani, K. (2016). Hydrodynamics and stability of Qeshlaq River and its impact on the urban development of Sanandaj. Quantitative Geomorphology Research, )2(5, 66-81. (In Persian)   
  10. Maqsoodi, M., Sharfi, S & Maggi, Y. (2018). The process of changes in the morphological pattern of Khorram Abad River using GIS, RS and Auto Cad. Modares of Human Sciences - Planning and Space Planning, 14(3), 275-294. (In Persian)   
  11. Maqsoodi, M., Sharfi, S., Yamani, M & Zamanzadeh, S. (2014). The formation of Simre Dam Lake and its effect on the settlement pattern of ancient sites. Iran Quaternary Quarterly, 2(2), 93-107. (In Persian)   
  12. Martins C.C., Adams, J.K., Yang, H., Shchetnikov, A.A., Domenico, M.D., Rose, N.L., Mackay, A.W., 2023. Earthquake, floods and changing land use history: A 200-year overview of environmental changes in Selenga River basin as indicated by n-alkanes and related proxies in sediments from shallow lakes. Science of the Total Environment
  13. Mitra, S., Chatterjee, A., Kumar, D., Datta, D., Tamang, L., 2023. Assessing the hydromorphological condition of the Sub-Himalayan Mahananda-Balason system using the hydromorphological quality Index. Advances in Space Research 71(3), 1397-1417.
  14. Rezaei Moghadam, M., Tharvati, M & Asghari Saraskanroud, S. (2013), Investigating changes in the geometrical shape of the Qezal Ozen River with an emphasis on geomorphic and geological factors. Geography and environmental planning, 23 (2), 1-14. (In Persian)   
  15. Rojalli, Dan., 2013, The Hydro Geomorphic Impact of Land Use in Small Headwater, Earth Systems And Environmental Sciences, 13. 28-47
  16. Rostami, A., Akbarpoursaraskanroud, M & Asghari-Saraskanroud, S. (2009). Severe erosion in Ortasso river basin (Hashtrod) as a result of neglecting the science of geomorphology. the first national conference on the place of geomorphology studies in the science of land use and environmental management, Tehran. (In Persian)   
  17. Taluri, A. (2011). Understanding river side erosion in sedimentary plains. Research Institute of Forests and Pastures, Tehran. (In Persian)   
  18. Thorne, C, R (2002), Geomorphic analysis of large alluvial rivers, J, Geomorphologhy, Vol 44,No 5, 203-219
  19. Wang, S., Li, G., Feng, C., Xu, W., Wang, X., Nie, Q., Gao, X., Liu, Q., 2023. River system changes and locust breeding area evolution in the Qin-Jin region of the Yellow River Basin during the Ming and Qing dynasties and their disaster effects. Science of the Total Environment  
  20. Wang, X., Yang, H., Shi, M., Zhou, D., & Zhang, Z. (2015). Managing stakeholders' conflicts for water reallocation from agriculture to industry in the Heihe River Basin in Northwest China. Science of The Total Environment, 505, 823-832.
  21. Wrightt N, Crosato, A, (2013), The Hydrodynamics and Morphodynamics of Rivers, Journal of Hydrology
  22. Yamani, M & Mohammad Mehdi, H. (2001). Investigation of the meandering pattern of the Talar River using curvature coefficient and central angle indices. Geographical research, 19(2), 144-154. (In Persian)   
  23. Yamani, M & Sharfi, S. (2018). Geomorphology and effective factors in the erosion of Harroud River in Lorestan province. Journal of Geography and Environmental Planning, 23 (1), 15-32. (In Persian)   
  24. Yamani, M., Maqsodi, M., Nayeri, H & Amani, K. (2017. land use zoning along the Qeshlaq waterway based on risk factors from Vahdat Dam to Xhaveh Dam. Quantitative Geomorphology Research, 7 (1), 90-105. (In Persian)   
  25. Young Shin Lim. a, Jin Kwan Kim.b, Jong Wook Kim.a, Sei Sun Hong. B. a(2014), Evaluation of suspended-sediment sources in the Yeongsan River using Cs-137 after major human impacts, Quaternary International 344 .64e74
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 3، شماره 9 - شماره پیاپی 8
دی 1402
صفحه 80-63
  • تاریخ دریافت: 25 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری: 21 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش: 23 اسفند 1402