نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی

مقایسه تطبیقی و سطح بندی تاب‌آوری کالبدی- محیطی بافتهای شهری مناطق ده‌گانه شهر تبریز در مواجهه زلزله با استفاده ازتحلیل های فضایی- مدل‌های ترکیبی تصمیم-گیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد دانشگاه تبریز، دانشگاه تبریز، ایران ، تبریز

2 جغرافیا وبرنامه ریزی شهری دانشگاه تبریز

3 گروه آموزشی سنجش از دور و GIS، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22034/rsgi.2023.16444

چکیده

زلزله پدیده طبیعی هست که به‌طور جدی جوامع شهری را تهدید می‌کند، در این میان شهر تبریز یا توجه یه موقعیت قرار گبری آن در کمربند زلزله خیز کشور مورد توجه برنامه ریزان شهری قرار گرفته است. این پژوهش میزان تاب‌اوری کالبدی – محیطی شهر تبریز در مواجهه با زلزله با روش FAHP مورد بررسی قرارداده تا با کسب اطلاعات، تدابیر مفیدی در مواجهه با زلزله اتخاذ شود و از آثار آسیب و تلفات احتمالی با اقدامات پیشگیرانه کاسته شود. مولفه های مورد استفاده در این پژوهش، مولفه محیطی و کالبدی می باشد، که در محیط GIS اقدام به سطح بندی بر اساس نتایج حاصل از فرایند تحلیل‌های فضایی وترکیب مدلهای تصمیم‌گیری با تلفیق لایه های موثر در تاب آوری، و همچنین استخراج نقشه کلی تاب آوری محدوده مورد مطالعه شده است ‌که بر اساس نتایج تحلیل ها مشخص شده است که 6832.18 هکتار از کل مناطق تبریز دارای سطح تاب‌آوری بالا و 11546.88 هکتار دارای سطح تاب آوری نسبتا بالا،2473.53 دارای تاب آوری نسبتا پایین ،1904.63 هکتار دارای تاب آوری پایین و 1102.39 هکتار دارای تاب آوری بسیار پایین می‌باشند.و آسیب پذیری و عدم تاب‌آوری مناسب مناطق ده گانه به ترتیب بدین قرار می باشد: مناطق دارای تاب اوری پایین به ترتیب 4، 10 ، 3 ، 1 ، 2، 5 ، 7 ، 8، 6 ، 9 می باشند.

تازه های تحقیق

این مطالعه به بررسی تابآوری کالبدی محیطی مناطق دهگانه شهر تبریز با استفاده فرایند تحلیل سلسله مراتبی و منطق فازی پرداخته از این رو ابتدا اقدام به شناسایی مولفههای مهم این پژوهش با استفاده از نظرات کارشناسان و مطالعه منابع مختلف کرده که دو مولفه اصلی از جمله مولفه محیطی و کالبدی شناسایی شدند که برای هر کدام از این معیار ها نیز  زیر معیارهایی تعیین شدند که 14 زیرمعیار برای مولفه کالبدی و 6 زیر معیار رای مؤلفه محیطی انتـخاب شدند و سـپس اقدام به سطحبندی تابآوری با استفاده از روش ترکیبی FUZZY AHP برای هر یک از مناطق دهگانه شهر تبریز در برابر زلزله شده است. و نتایج حاصله نشان میدهد وضعیت تابآوری محیطی-کالبدی مناطق 10و 1و 3و 4 در وضعیت مطلوبی قرار ندارند و با بروز زلزله دچار آسیبهای جبرانناپذیری خواهند شد. در این پژوهش سطوح تابآوری محیطی-کالبدی مناطق دهگانه شهر تبریز مورد ارزیابی قرار گرفت و در قالب یک نقشه پنج سطحی به ترتیب تابآوری بالا، تاب آوری نسبت ًاً بالا ،تاب آوری متوسط، تابآوری پایین و تابآوری بسیار پایین ارائه شد. باتوجه با تجزیه و تحلیلهای صورت گرفته و مشاهدات میدانی و جدول مستخرجه منطقه 4 با داشتن 328 هکتار از بافت های شهری در سطح تابآوری بسیار پایین و 593 هکتار درسطح تابآوری پایین از نظر رتبهبندی تابآوریداری کمترین تابآوری را دربین مناطق دهگانه شهر تبریز دارا است. منطقه 10 نیز با داشتن 310 هکتار در سطح تابآوری بسیار پایین و 184 هکتار در سطح تابآوری پایین در جایگاه بعدی قرار دارد و در رتبه بعد منطقه 3 ا داشتن 264 هکتار در سطح تابآوری بسیار پایین و 431 هکتار در سطح تاب آوری پایین قرار دارد، و همچنین در منطقه 1، 150 هکتار از بافتها در سطح بسیار پایین تابآوری قرار دارند و 226 هکتار در سطح پایین تابآوری قرار دارند. و مناطق 2- 5- 7 -8-6 -9 در رتبههای بعدی قرار دارند )جدول6(. با توجه با نقشههای جمعیتی هریک از مناطق مشخص شده است که این مناطق جزء نواحی پرتراکم جمعیتی میباشند که اگر قبل از وقوع بحران و بلایا چاره و تمهیداتی اندیشیده نشود در هنگام بروز بحرانهای احتمالی با مشکلات جدی روبرو خواهد شد و آسیبهای زیانبار و جبرانناپذیری را به بار خواهد آورد و همچنین این مناطق به لحاظ تراکم ساختمانی و آموزشی و تجاری نیز از مناطق پر تراکم به شمار میروند و همچنین این مناطق درای بافت فرسوده و مسکن و اسکان غیررسمی میباشند که در تصمیمات کلان باید توجه جدی به این مناطق صورت پذیرد. در ادامه به بررسی فرضیههای ارائه شده در بخش مقدمه میپردازیم. 1- تابآوری کالبدی – محیطی  مناطق دهگانه شهر تبریز  در برابر زلزله سطوح متفاوتی را دارا هستند. جدول و مطالعه نقشههایها مشخص شده است که 18/6832 هکتار از کل مناطق تبریز دارای سطح تابآوری بالا و 11546.88 هکتار دارای سطح تاب آوری نسبتاً بالا، 53/2473دارای تابآوری نسبت ًاً پایین 63/1904، هکتار دارای تابآوری پایین و 39/ 1102هکتار دارای تاب-آوری بسیار پایین میباشند )جدول 5(. سطوح تابآوری محیطی- کالبدی مناطق،4 ،10، 3 ، 1، به ترتیب دارای کمترین سطح تابآوری میباشند و سطوح تابآوری محیطی – کالبدی مناطق 2، 5، 7 ،8 ،6، 9 به ترتیب در رتبههای بعدی قرار دارند. که طبق این نتایج فرضیه ما مورد تأیید میباشد. 2-مولفههای اثرگذار در تابآوری محیطی کالبدی شهر تبریز در مواجهه با زلزله اثربخشی متفاوتی را دارا میباشند. بر مبنای سنجشی از ارزشگذاری معیارها توسط 10 کارشناس شهرسازی، پدافند غیرعامل، می توان گفت،  مولفه کالبدی  بیشترین تاثیر را در بین مولفههای معرفی شده دارد. در مولفه کالبدی، زیرمعیار زیرمعیار قدمت ساختمان و کیفیت ساختمانی به ترتیب با اوزان  0.121 و 0.120 بیشتر ترین دارا میباشند و طبق نتایج حاصله این فرضیه مورد تأیید میباشد. در نتیجه با توجه به مطالعات و پژوهشهای صورت گرفته و ارزیابیهای انجام گرفته در برابر زلزله و با متدها و روشهای متفاوت در شهر تبریز و همچنین بازدیدهای میدانی مشخص شد که نتایج این پژوهش همسو با نتایج پژوهشهای صورت گرفته در منطقه مورد مطالعه میباشد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Comparative comparison and leveling of physical-environmental resilience of urban fabric in ten districts of Tabriz city in against earthquake using spatial analysis-decision-making combined models.

نویسندگان [English]

  • hamed bahrehvar 1
  • akbar asgharizamani 2
  • bakhtiyar feizizadeh 3

1 Graduated from Tabriz University, Tabriz University, Tabriz, Iran

2 Department of Geography and Urban Planning, University of Tabriz

3

چکیده [English]

Earthquake is a natural phenomenon that seriously threatens urban communities, in the meantime, the city of Tabriz or its location in the country's earthquake-prone belt has attracted more attention from urban planners. This research examines the physical-environmental resilience of Tabriz city in the face of an earthquake using the FAHP method, so that by obtaining information, useful measures can be taken in the face of an earthquake and the effects of damage and possible casualties can be reduced with preventive measures. The components used in this research are the environmental and physical components, which are stratified in the GIS environment based on the results of the spatial analysis process and the combination of decision-making models with the integration of effective layers in resilience, as well as extracting The overall resilience map of the studied area has been studied, and based on the results of the analysis, it has been determined that 6832.18 hectares of the total areas of Tabriz have a high resilience level, 11546.88 hectares have a relatively high resilience level, 2473.53 hectares have a relatively low resilience level, and 1904.63 hectares have a relatively low resilience level. 1102.39 hectares have low resilience and 1102.39 hectares have very low resilience. The vulnerability and lack of resilience of the ten regions are as follows: the regions with low resilience are 4, 10, 3, 1 respectively. , 2, 5, 7, 8, 6, 9.
Keywords: resilience, earthquake, FAHP, GIS, Tabriz

کلیدواژه‌ها [English]

  • resilience
  • earthquake
  • FAHP
  • GIS
  • Tabriz

زلزله پدیده طبیعی هست که بهطور جدی جوامع شهری را تهدید میکند، در این میان شهر تبریز یا توجه یه موقعیت قرارگیری آن در کمربند زلزلهخیز کشور موجب توجه بیشتر برنامهریزان شهری در این امر شده است .این پژوهش میزان تابآوری کالبدی – محیطی شهر تبریز در مواجهه با زلزله با روش FAHP مورد بررسی قرارداده تا با کسب اطلاعات ،تدابیر مفیدی در مواجهه با زلزله اتخاذ شود و از آثار آسیب و تلفات احتمالی با اقدامات پیشگیرانه کاسته شود. مولفههای مورد استفاده در این پژوهش، مولفه محیطی و کالبدی میباشد، که در محیط GIS اقدام به سطحبندی بر اساس نتایج حاصل از فرایند تحلیلهای فضایی و ترکیب مدلهای تصمیمگیری با تلفیق لایههای موثر در تابآوری، و همچنین استخراج نقشه کلی تابآوری محدوده مورد مطالعه شده است که بر اساس نتایج تحلیلها مشخص شده است که 6832.18 هکتار از کل مناطق تبریز دارای سطح تابآوری بالا و 11546.88 هکتار دارای سطح تابآوری نسبتاً بالا

،2473.53 دارای تاب آوری نسبتا پایین، 1904.63 هکتار دارای تابآوری پایین و 1102.39 هکتار دارای تاب آوری بسیار پایین میباشند. و آسیبپذیری و عدم تابآوری مناسب مناطق دهگانه به ترتیب بدین قرار میباشد: مناطق دارای تاب اوری پایین به ترتیب 4، 10 ، 3 ، 1 ، 2، 5 ، 7 ، 8، 6 ، 9 میباشند.

  • Karmi, Mohammadreza, and Amirian, Sohrab (2017). Urban Vulnerability Zoning due to Earthquake Using FuzzyAhp Model, Case Study: Shahrtabriz, Physical Development Planning, 5(1): 110-124
  • Mir Abadi Mostafa, Basharti Far Sadegh, Karimi Ahmad (2017). an analysis of the spatial pattern, dimensions and factors related to urbanization in the contemporary period in Iran, Urban Planning Geography Research Quarterly, Vol.e 6, No. 3, pp. 605-627
  • Shaygan, Mehran; Makram, Marzieh (1400). Investigation of water quality in GIS environment using network analysis process, Remote Sensing of Iran, 13th year, Fall 1400, No. 3, pages 113-126
  • Azizi, Mohammad Mahdi, (2013). the optimal process of urban planning in air attacks from the point of view of passive defense (case study: district one, district 11 of Tehran), Urban Studies Scientific Research Quarterly, number one.
  • Karai, Fariba; Masnavi, Mohammad Reza; Haji Banda, Mona; (2016). Expanding the key indicators of measuring urban spatial resilience: a brief review of theoretical literature. Bagh Nazar 14(57), 19-32
  • Ramzanzadeh Lesboi, Mehdi (2015). Basics and Concepts of Urban Resilience (Models), Report No. 373
  • Geographical Organization of the Armed Forces (2008), page 48
  • Bardi Anna Muradnejad, Rahim, (2016) An analysis of spatial planning and urbanization development pattern in Iran, Urban Research and Planning Quarterly, Year 7, No. 26, pp. 11293
  • Anari, Farzad; Iqbali, Nasser; Moidfar, Reza, (2018). Analysis and evaluation of the effective variables on improving the resilience of the urban road network against natural and man-made crises. Case example: (Five regions of the eastern area of Tehran). Scientific-research quarterly of geography and regional planning. Year 9, No. 3, pp 351-364
  • Zarghami, Saeed; Timuri, Asghar; Mohammadian, Hassan; Shamai, Ali (2015). Measuring and evaluating the resilience of urban neighborhoods against earthquakes (central part of Zanjan city), Pezohesh and Urban Planning Journal, 7th year, 27th Issue pp. 77-92
  • Rajaei, Abbas; Mansourian, Hossein; Sultani, Marzieh; (1400). Spatial analysis of urban resilience against earthquakes, a case study: one area of Tehran city, Paydar Quarterly, Vol.

4, Number 1, Spring 1400, pp. 1-13

  • Maleki, Saeed; Razavi, Masoumeh; Ramadanpour, Khatereh (2019). Measuring and evaluating the resilience of urban areas against earthquakes (case: the western area of Izeh city), Urban Planning Scientific Research Quarterly, 1400, 12(47): pp. 202-187
  • Tumini, I., Villagra-islas, P., & herrmann-lunecke, G.J.N.H. (2017). Evaluating reconstruction effects on urban resilience: a comparison between two Chilean tsunami-prone cities. 85(3), 1363-1390.
  • Naphade, M., Banavar, G., Harrison, C., paraszczak, J., & Morris, R.J.C. (2011). Smarter cities and their innovation challenges, 44(6), 32-39.
  • Ma, Fei.; Liu, Fei.; Yuen, K.F. (2019). Cascading failures and vulnerability evolution in busmetro complex network under rainstorm weather conditions. Int. J. Env. Res. Pub. He., 16, 329, https://doi.org/10.3390/ijerph16030329.
  • Ma, Fei.; liang, Y.; Yuen, K.F.; Sun, Q.P. (2020). Assessing the vulnerability of urban rail transit network under pollution: a dynamic vehicle restriction perspective. Sustain. Cities soc, 52, DOI:1016/j.scs.2019.10185.
  • Jabareen, Y. (2015). The risk city resilience trajectory. In the risk city (pp. 137-159): springer.
  • Heinzlef, C., Robert, B., Hémond, Y., & serre, D.J.C. (2020). Operating urban resilience strategies to face climate change and associated risks: some advances from theory to application in Canada and 104, Pub Date: 2020-05-23, DOI:

10.1016/j.cities.2020.102762.

  • Allen, C.R., Birge, H.E., Bartelt-Hunt, S., Bevans, R. A., Burnett, J. L., Cosens, B. A.,... Uden, D.R. (2016). Avoiding decline: Fostering resilience and sustainability in midsize cities. Sustainability (Switzerland), 8(9). doi: 10.3390/su8090844
  • Esmaeil Nasiri Hende Khaleh; Elham Eftekhari; Hasan Nezafat (2021). Evaluation of environmental physical resilience components of dysfunctional urban tissues to reduce earthquake crisis: A case study on Mallard. Vol. 8, Issue 29, Autumn 2021, Pages 149-.961
  • Weiyi, Chen, LimaoZhang (2021). Resilience assessment of regional areas against earthquakes usingmultisourceinformationfusion, Vol. 215, November 2021, 107833, https://doi.org/10.1016/j.ress.2021.107833.
  • Stefania, Oliva: Luciana, Lazzeretti (2018). Measuring the economic resilience of natural disasters: An analysis of major earthquakes in Japan, Volume 15, December 2018, Pages 5359, https://doi.org/10.1016/j.ccs.2018.05.005.
  • M. (2018). Measuring Urban Resilience to Natural Hazards. TeMA - Journal of Land Use, Mobility and Environment, 11(2), 195-212. https://doi.org/10.6092/1970-9870/5485.
  • Ayyoob , Sharifi, Yoshiki, Yamagata (2018). Resilience-Oriented Urban Planning, Resilience-Oriented Urban Planning pp 3-27. DOI: 10.1007/978-3-319-75798-8_1
  • Ng, S.T.; Xu, F.J.; Yang, Y.; Lu, M.; Li, J. (2018). Necessities and challenges to strengthen the regional infrastructure resilience within city clusters. Procedia Eng, 212, 198–205.
  • Nagenborg, M. (2019). Urban resilience and disributive jusice, Susainable and Resilient Infrasructure, Link to this article: https://doi.org/10.1080/23789689.2019.160765.
  • Sadra Karimzadeh , Masakatsu Miyajima , Reza Hassanzadeh, Reza Amiraslanzadeh, Batoul Kamel.(2014) A GIS-based seismic hazard, building vulnerability and human loss assessment for the earthquake scenario in Tabriz. Soil Dynamics and Earthquake Engineering, Vol. 66, November 2014, Pages 263-280.
  • Sadra Karimzadeh, Bakhtiar Feizizadeh, Masashi Matsuoka (2017). From a GIS-based hybrid site condition map to an earthquake damage assessment in Iran: Methods and trends, International Journal of Disaster Risk Reduction, International Journal of Disaster Risk Reduction, Vol. 22, June 2017, Pages 23-36.
نشریه کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی
دوره 2، شماره 5 - شماره پیاپی 5
اسفند 1401
صفحه 77-55
  • تاریخ دریافت: 05 اسفند 1401
  • تاریخ بازنگری: 10 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش: 11 اردیبهشت 1402