Spatial analysis of the physical quality of housing in formal and informal settlements (case study: Zone 1 of Tabriz metropolis)

Document Type : Original Article

Authors

1 PhD Candidate, Geography and Urban Planning, Department of Urban and regional planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran.

2 PhD Candidate, Remote Sensing and Geographical Information System, Department of Remote Sensing and Geographical Information System, Faculty of Planning and Environmental Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran.

3 Associate Professor, Geography and Urban Planning, Department of Urban and regional planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran.

10.22034/rsgi.2024.60161.1061

Abstract

Housing indices are a suitable tool for understanding the housing situation in different dimensions. The current research aims to investigate the physical quality of housing and compare it in formal and informal settlements in the Tabriz metropolis. The current research is in the category of applied research and terms of methodology, it is among descriptive-analytical research. For this purpose, by using library studies, the research of 7 variables; Building life, structure type, building quality, number of floors, housing area, occupancy level, and building density were used as indicators of the physical quality of housing extracted from the detailed plan of Tabriz metropolis 2015. The factor analysis method and factor loading of the variables were used to weigh the variables and the data analysis was done separately through spatial analysis in the Arc GIS software environment and the Electre method in the Excel software environment. Through spatial analysis, the present study achieved the evaluation of the spatial distribution of the physical quality of housing at the neighborhood level, and also through the Electre method, the neighborhoods were ranked according to the physical index of housing quality, and then both findings were compared. The findings of the research showed that based on the spatial analysis, Golpark, Zumard, Valiasr, and Golkar neighborhoods have the largest area in terms of quality, and according to Electre's findings, Zumard, Valiasr and Golkar neighborhoods are ranked first to third.

Keywords

Main Subjects

شاخص‏های مسکن ابزار مناسبی برای شناخت وضعیت مسکن در ابعاد مختلف هستند. هدف پژوهش حاضر بررسی کیفیت کالبدی مسکن و مقایسه آن در سکونتگاه‏های رسمی و غیر‏رسمی کلانشهر تبریز می‏باشد. پژوهش حاضر در دسته تحقیقات کاربردی  بوده و به لحاظ روش‏شناختی جزو پژوهش‏های توصیفی – تحلیلی است. بدین منظور با بهره‏گیری از مطالعات کتابخانه‏ای پژوهش از 7 متغیر؛ عمر بنا، نوع سازه، کیفیت بنا، تعداد طبقات، مساحت مساکن، سطح اشغال و تراکم ساختمانی بعنوان شاخص کیفیت کالبدی مسکن مستخرج از طرح تفصیلی کلانشهر تبریز 1395  استفاده شد. از روش تحلیل عاملی و بار عاملی متغیرها  برای وزن‏دهی متغیرها  استفاده شد و تجزیه‏ و تحلیل داده‏ ها بصورت مجزا از طریق تحلیل فضایی در محیط نرم‏افزار Arc GIS و روش الکتره در محیط نرم‏افزار اکسل صورت گرفت. پژوهش حاضر از طریق تحلیل فضایی به ارزیابی توزیع فضایی کیفیت کالبدی مسکن در سطح محلات دست یافت و همچنین از  طریق روش الکتره محلات با توجه به شاخص کالبدی کیفیت مسکن رتبه‏بندی شده و سپس هر دو یافته با هم مورد مقایسه قرار گرفتند. یافته‏های پژوهش نشان داد که بر اساس تحلیل فضایی محلات گلپارک، زمرد، ولیعصر و گلکار بیشترین مساحت را به لحاظ کیفیت برخوردار بوده و همچنین مطابق با یافته‏های الکتره محلات زمرد، ولیعصر و گلکار در رتبه اول تا سوم قرار دارند.

ابراهیم ‏زاده، عیسی، قاسمی، عزت‏الله، (1394)، «ارزیابی شاخص‏های کالبدی مسکن شهری با رویکرد توسعة پایدار؛ مطالعة موردی: شهر سامان»، مطالعات و پژوهش‏های شهری و منطقه‏ای، سال هفتم، شمارة 26، ص 104-83.
https://urs.ui.ac.ir/article_20145.html
اسکوئی ارس؛ علی. حکیمی، هادی. (1400). سنجش شاخص‏های سرزندگی شهری در سکونتگاه‏های غیر رسمی (مطالعه موردی: سیلاب قوشخانه تبریز). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری, 9(1)، 143-163.
https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_80976.html
اسکوئی ارس، علی. (1401). بررسی ویژگی‌های ساختاری سکونتگاه‌های غیررسمی (مطالعه موردی: محله آخماقیه تبریز). فصلنامه برنامه‏ریزی توسعه شهری و منطقه‏ای، 7(20)، 85-113.
https://urdp.atu.ac.ir/article_14030.html
اسکوئی ارس، علی، حرمتی، امیررضا، (1400)، «تحلیلی بر چالش‏های فعلی و آتی سکونتگاه‏های غیررسمی شهر تبریز با تأکید بر ویژگی‏های جمعیتی و کالبدی؛ مطالعة موردی (شهرک ارم تبریز)»، هفتمین کنگرة سالانه بین‏المللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران.
https://civilica.com/doc/1373462/
بلوک‏های آماری کلانشهر تبریز، 1395.
بهره‏ور؛ حامد، اصغری‏ زمانی؛ اکبر، فیضی‏زاده، بختیار. (1401). مقایسه تطبیقی و سطح‏بندی تاب‌آوری کالبدی- محیطی بافت‏های شهری مناطق ده‌گانه شهر تبریز در مواجهه زلزله با استفاده ازتحلیل‏های فضایی- مدل‌های ترکیبی تصمیم‏گیری. نشریه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی، 2(5)، 77-55.
https://rsgi.tabrizu.ac.ir/article_16444.html
ترابی، علی، باقرصاد، میلاد، (1395)، روش‏های تصمیم‏گیری چند‏شاخصه با نگرشی کاربردی، انتشارات دانشگاه تهران.
حبیبی، کیومرث، احمدی، بهمن، رحیمی، آرمان، (1392)، «نقش امنیت تصرف بر کیفیت کالبدی مسکن در سکونتگاه‏های غیررسمی؛ نمونة مورد مطالعه: محلة اسلام‏آباد 2 شهر ارومیه»، مطالعات برنامه‏ریزی شهری، سال اول، شمارة 2، ص 46-29.
https://shahr.journals.umz.ac.ir/article_696.html?lang=fa
خورسندی، آتنا، ارسطو، بهروز، صنایعی، رضا، (1398)، «بررسی شاخص‏های کالبدی مسکن در توسعة سکونتگاه‏های شهری با استفاده از سیستم اطلاعات مکانی (مطالعة موردی: شهر سمنان)»، مجلة کاربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور در برنامه‏ریزی، سال دهم، شمارة 3، ص 17-1.
https://gisrs.semnan.iau.ir/article_669495.html
ربیعی‏فر، ولی‏الله، حقیقت‏نائینی، غلامرضا، قرایی، فریبا، (1392)، «ارزیابی ابعاد کالبدی مسکن با رویکرد توسعة پایدار شهری؛ نمونة موردی: منطقة 8 شهر کرج»، نشریة معماری و شهرسازی آرمانشهر، سال ششم، شمارة 11، ص 321-307.
رستمی، محسن، مظاهریان، حامد، (1400)، «تبیین علل کاهش کیفیت کالبدی سکونت در سیاستگذاری تأمین مسکن امروز ایران " از دخالت دولت‏ها تا الگوهای رهاشده"»، کاوش‏های جغرافیایی مناطق بیابانی، سال نهم، شمارة 1، ص 201-173.
http://grd.yazd.ac.ir/article_2210.html
رضایی، الهام، (1395)، «مسکن اقشار کم‏درآمد با رویکرد ارتقای کیفیت کالبدی محیط مسکونی»، پایان‏نامة کارشناسی‏ارشد، رشتة مهندسی معماری، اساتید راهنما: دکتر سید عباس یزدان‏فر و دکتر سید باقر حسینی، استاد مشاور: دکتر سعید نوروزیان ملکی، دانشکدة مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران.
https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/af9d5aac9d78f97eba8840571581b448
رفیعیان، مجتبی، ابراهیم‏زاده، عیسی، حسینی، سید احمد، کاشفی‏دوست، دیمن، (1396)، «ارزیابی و تحلیل فضایی وضعیت کالبدی مسکن محلات شهری پیرانشهر»، مجلة جغرافیا و توسعة ناحیه‏ای، سال پانزدهم، شمارة 1، ص 76-51.
https://jgrd.um.ac.ir/article_32136.html
روستایی، شهریور، احدنژاد، محسن، اصغری‏زمانی، اکبر، زنگنه، علیرضا، (1391)، «بررسی شاخص‏های کالبدی – اجتماعی مسکن در تعیین بلوک‏های فقیرنشین با استفاده از مدل تحلیل عاملی (مطالعة موردی: شهر کرمانشاه)»، پژوهش‏های جغرافیای انسانی، سال سی‏و‏چهارم، شمارة 3، ص 156-141.
https://jhgr.ut.ac.ir/article_24985.html
سجادی، ژیلا، تیموری، اصغر، طهماسبی‏مقدم، حسین، (1395)، «تحلیلی بر پایداری کالبدی مسکن شهری با رویکرد توسعة پایدار؛ موردپژوهی: محلة اسلام‏آباد زنجان»، فصلنامة جغرافیا و مطالعات محیطی، سال پنجم، شمارة 19، ص 48-39.
https://civilica.com/doc/1309216/
شیرزاد گرجان؛ منیر، نظم فر؛ حسین، قنبری، ابوالفضل. (1402). برآورد میزان آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های غیررسمی شهر تبریز در برابر خطر وقوع زلزله. جغرافیا و مخاطرات محیطی، 12(2)، 285-304.
https://geoeh.um.ac.ir/article_43179.html
قدیری، محمود، شهربابکی، صغری، (1395)، «تحلیل کیفیت کالبدی محیط مسکونی بازسازی‏شدة شهر بم»، نشریة تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال شانزدهم، شمارة 40، ص 112-93.
https://jgs.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2-14&slc_lang=fa&sid=1
قربانی، رسول، محمودزاده، حسن، حسین‏پور، مازیار، (1397)، «ارزیابی شاخص‏های کالبدی مسکن با رویکرد توسعة پایدار (مطالعة موردی: مناطق 2 و 4 شهر تبریز)»، جغرافیا، سال شانزدهم، شمارة 56، ص 107-90.
https://www.sid.ir/paper/379980/fa
قنبری؛ ابوالفضل، نیکدل، احمد. (1401). سامانه پارکینگ‏یاب شهروند‏محور(مطالعه موردی: شهر تبریز). نشریه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی, 2(2), 71-53.
https://rsgi.tabrizu.ac.ir/article_14795.html
لک، نیلوفر، کریمی، باقر، موحد، خسرو، (1400)، «آسیب‏شناسی اجتماعی مجتمع‏های مسکونی اقشار کم‏درآمد براساس شاخص‏های کالبدی معماری (نمونة موردی: شهر جدید صدرا)»، جغرافیا و برنامه‏ریزی منطقه‏ای، سال دوازدهم، شمارة 1، ص 280-269.
https://www.jgeoqeshm.ir/article_140787.html
معمری، ابراهیم، میرکتولی، جعفر، بزی، خدارحم، (1398)، «ارزیابی و پایش سیاست‏های تأمین مسکن گروه‏های کم‏درآمد شهری از منظر شاخص‏های پایداری مسکن (مطالعة موردی: مسکن مهر گرگان)»، پژوهش‏های جغرافیای برنامه‏ریزی شهری، سال هفتم، شمارة 4، ص 741-723.
https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_75042.html
Al-Betawi, Yamen N., Abu-Ghazzeh, Tawfiq M, Al Husban, Ahmad A, Al Husban, Safa A.  (2021). Disparities in experiencing housing quality: investigating the influences of socioeconomic factors, Journal of Human Behavior in the Social Environment, 32:3, 283-307.
https://doi.org/10.1080/10911359.2021.1895020
Volume 3, Issue 9 - Serial Number 8
January 2024
Pages 62-38
  • Receive Date: 19 January 2024
  • Revise Date: 05 March 2024
  • Accept Date: 10 March 2024